ภาษากับความยุติธรรม | คมชัดลึก

การตามจับกุมตัวผู้ก่อความไม่สงบได้ยากลำบาก การใช้กฎหมายที่ถูกกล่าวหาว่าเลือกปฏิบัติและไม่ค่อยแม่นยำ ชาวบ้านไม่ค่อยไว้เนื้อเชื่อใจเจ้าหน้าที่และไม่ให้ความร่วมมือ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกอย่างจะเลวไปเสียหมด สิ่งที่งดงามและน่าชื่นชมยังมีอีกมาก ไม่เช่นนั้นบ้านเมืองแถวนั้นคงจะลุกเป็นไฟเสียจนชาวบ้านอยู่ไม่ได้แล้ว แต่ขอยืนยันว่า ท่ามกลางกระแสข่าวความไม่สงบชาวบ้านยังใช้ชีวิตอยู่ได้อย่างมีความสุขตามสมควร
 
 ที่วิถียุติธรรมหยิบยกขึ้นมาวันนี้เป็นปัญหาหนึ่งของงานยุติธรรมที่เกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมและวิถีชีวิตเพื่อที่จะให้สังคมโดยทั่วไปเข้าใจปัญหาเรื่องความยุติธรรมว่า ไม่ได้อยู่อย่างโดดๆ แต่การสร้างวิถียุติธรรมให้เกิดขึ้นในสังคมจะต้องมองกว้างให้ครอบคลุมถึงเรื่องวัฒนธรรมและวิถีชีวิตด้วย

 ภาษาถือว่าเป็นวัฒนธรรมและวิถีชีวิตที่แสดงออกถึงอัตลักษณ์ของศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์อย่างหนึ่ง และโดยหลักการที่เรายึดถือกันทั่วไปว่า จะต้องยอมรับและเคารพศักดิ์ศรีความเป็นคน เพื่อให้เป็นหลักในการสร้างสังคมที่มีวิถียุติธรรม ถ้าเป็นเช่นนั้นปัจจัยที่สำคัญในการสร้างสังคมแห่งวิถียุติธรรมที่สำคัญเรื่องหนึ่งคือภาษา และภาษาที่เกี่ยวข้องกับงานยุติธรรมก็ต้องถือว่ามีลักษณะเฉพาะและพิเศษ เพราะเรื่องของงานยุติธรรมก็เป็นเรื่องเฉพาะอีกเช่นกัน

 เมื่อภาษาเป็นปัจจัยในการสร้างวิถียุติธรรม เรื่องที่ต้องคิดตามมาก็คือ หากภาษาอาจจะกลายเป็นอุปสรรคในการเข้าถึงความยุติธรรม เราจึงต้องกำจัดอุปสรรคนั้นอย่างสุดความสามารถ แต่การจะทำเช่นนั้นได้จะต้องมีวิธีคิดที่กว้างขวางครอบคลุมและมีวิสัยทัศน์ที่ชัดเจน คือ การมองเรื่องของความยุติธรรมให้สอดคล้องกับชีวิตจริงของสังคม ซึ่งเท่ากับว่าต้องมองเรื่องนี้อย่างรู้จักสังคม

 งานยุติธรรมในจังหวัดชายแดนภาคใต้ก็เป็นงานที่จะต้องมีขอบเขตของการทำงานภายใต้วัฒนธรรมด้านภาษาอย่างหนีไม่พ้น เพราะประชาชนส่วนใหญ่ในพื้นที่ใช้ภาษามลายูท้องถิ่นควบคู่กับการใช้ภาษาไทย ไม่ใช่ว่าจะไม่รู้ภาษาไทยเอาเสียเลย แต่ความถนัดและจัดเจนในการใช้ภาษาไทยสำหรับบางคนอาจจะทำไม่ได้ดีและสะดวกใจเท่ากับการใช้ภาษามลายูท้องถิ่น เท่าที่รับฟังความคิดเห็นจากชาวบ้านเห็นว่ายังไม่ได้รับความสะดวกในเรื่องการใช้ภาษาท้องถิ่นในระบบงานยุติธรรมอยู่ไม่น้อย ไม่ว่าจะเป็นการให้การต่อพนักงานสืบสวนสอบสวน หรือการเบิกความต่อศาล และไม่ว่าจะเป็นขั้นตอนการเขียนคำร้อง หรือแม้กระทั่งการอ่านข้อความประกาศต่างๆ ของทางราชการ หรือการพยายามทำความเข้าใจตัวบทกฎหมาย

 ที่ว่านี่ไม่ได้หมายความว่าจะต้องให้ใช้ภาษามลายูท้องถิ่นเป็นภาษาราชการในจังหวัดชายแดนภาคใต้ แต่หากจะมองเห็นว่าความเข้าใจภาษาเป็นปัจจัยที่สำคัญในการสร้างวิถียุติธรรมก็จะขอยกเรื่องนี้เป็นตัวอย่างสำหรับการสร้างสังคมไทยให้เป็นสังคมแห่งความเป็นธรรมโดยหยิบยกเรื่องภาษามาเป็นประเด็นในวันนี้ ทั้งนี้อยากจะให้มองไปยังทุกชุมชนที่มีการใช้ภาษาท้องถิ่นด้วย

 การมองเรื่องของวิถีชีวิตและวัฒนธรรมเป็นส่วนสำคัญของการสร้างความยุติธรรม จะเป็นการทำให้ความเป็นธรรมสอดคล้องกับความเป็นจริงของชีวิต ไม่ทำให้เรื่องของกฎหมายหรือระบบงานยุติธรรมแปลกแยกจากชีวิตจริงและกลายเป็นเรื่องทางเทคนิคล้วนๆ แล้วสรุปว่าได้อำนวยความยุติธรรมให้สังคมแล้ว ทั้งๆ ที่ความเป็นจริงแล้วประชาชนอาจจะรู้สึกลังเลอยู่บ้าง เพราะไม่เข้าใจอย่างลึกซึ้งมากพอ เรื่องของความยุติธรรมจะต้องเป็นเรื่องที่ลึกซึ้งทุกด้านและทุกแง่มุมของชีวิต

 ความภาคภูมิใจในการตระหนักรู้ว่า สังคมของเราเป็นสังคมที่เป็นธรรม ต้องไม่ละเลยเรื่องของรากเหง้าทางสังคมทุกด้าน เพราะรากเหง้าเหล่านั้นบ่งชี้ถึงความเป็นธรรมชาติของสังคมที่มีความหลากหลาย