ตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐในตะวันออกกลาง | คมชัดลึก

            มีผู้ให้ความหมายคำว่า “ตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐ” (Non-state actors) อยู่มากมายครับ ซึ่งก็ค่อนข้างชี้ไปในทิศทางเดียวกันคือ กลุ่มองค์กรที่เป็นอิสระจากรัฐ หมายความว่า เป็นองค์กรที่ไม่ได้รับทุนสนับสนุนหรืออยู่เหนือการควบคุมโดยอำนาจรัฐส่วนกลาง กลุ่มองค์กรเหล่านี้เกิดขึ้นมาจากทั้งภาคประชาสังคม (Civil Society) ภาคเศรษฐกิจการค้า และแรงกดดันทางการเมือง

            ตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐยังหมายถึง กลุ่มองค์กรที่ดำเนินการเคลื่อนไหวในลักษณะที่เป็นเครือข่าย ขยายกิจกรรมของตนเองออกไปนอกพรมแดนรัฐ อันทำให้กลุ่มเหล่านี้เป็นองค์กรข้ามชาติที่เชื่อมโยงระบบการเมือง เศรษฐกิจ และสังคม นอกจากนั้น ตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐยังหมายรวมถึงกลุ่มที่มุ่งเป้าเปลี่ยนแปลงทางการเมืองทั้งในระดับภายในรัฐ ระดับข้ามชาติ และระดับสถาบันระหว่างประเทศ

            ดูตามความหมายนี้ ประเภทของกลุ่มองค์กรที่เข้าข่ายตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐคงมีอยู่มากมาย ทั้งกลุ่มต่อต้านรัฐ บรรษัทข้ามชาติ องค์กรวิชาชีพ องค์กรแรงงาน องค์กรที่ทำงานด้านการพัฒนาและช่วยเหลือบรรเทาทุกข์ทั้งหลาย สื่อมวลชน สถาบันศาสนา ศาลประชาชน ฯลฯ นอกจากนั้น ยังอาจหมายรวมถึงกลุ่มที่ไม่เป็นทางการมากนักอย่างตระกูลชนเผ่า กลุ่มศาสนา แก๊งอันธพาล องค์กรใต้ดินอย่างพวกมาเฟีย ทหารรับจ้าง กลุ่มติดอาวุธ ฯลฯ

            จะว่าไปแล้วตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐก็มีความหมายกว้างขวางครอบคลุมกลุ่มองค์กรประเภทต่างๆ ทั้งที่เป็นทางการและไม่เป็นทางการ ยากที่จะวางกรอบขอบเขตของนิยามไว้อย่างชัดเจน

            ปรากฏการณ์หนึ่งของตะวันออกกลางหลังการเกิดขึ้นของกระแสอาหรับสปริงคือการแพร่กระจายขยายตัวของกลุ่มตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐที่มีบทบาทเพิ่มมากขึ้นถ้วนทั่วภูมิภาค ทั้งกลุ่มที่เป็นประชาสังคม และกลุ่มองค์กรพัฒนาเอกชน (เอ็นจีโอ) ประเภทต่างๆ มากมาย

            ตลอดรวมถึงกลุ่มนิยมแนวทางอิสลาม (Islamism) ที่มีหลากหลายเฉดสี ไม่ว่าจะเป็นขบวนการเคลื่อนไหวอิสลามกระแสหลักอย่างกลุ่มอัล-นะห์เฏาะฮ์ในตูนิเซีย ขบวนการภราดรภาพมุสลิมแห่งอียิปต์ พรรคยุติธรรมและการพัฒนาของโมร็อกโก หรือกลุ่มนิยมแนวทาง ‘สะลาฟีย์’ ที่ปรากฏขึ้นทั่วภูมิภาค ไล่ตั้งแต่ตูนิเซียเรื่อยไปจนถึงเยเมน

            ขณะเดียวกัน ตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐยังหมายความรวมถึงกลุ่มติดอาวุธที่นิยมความรุนแรงอย่างกลุ่มอันศอร บัยตุลมักดิส (Ansor Bay Maqdis) ที่เคลื่อนไหวอยู่ในดินแดนซีไนย์ ประเทศอียิปต์ กลุ่มอัลมุรอบิตูน (al-Murabitoun) แห่งอัลญีเรีย นำโดยมุคตาร บิน มุคตาร ซึ่งเคยโจมตีโรงงานผลิตก๊าซของอัลญีเรียเมื่อเดือนมกราคม 2013 จนทำให้ตัวประกันเสียชีวิตไป 38 คนในที่สุด

            กลุ่มติดอาวุธนิยมความรุนแรงลักษณะอย่างนี้ผุดขึ้นมาอีกมากมายในระยะหลัง ทั้งในลิเบียหลังยุคสมัยของมุอัมมัร อัล-กัสซาฟีย์ หรือกัดดาฟี ทั้งในซีเรียหลังอาหรับสปริงที่นำไปสู่สงครามกลางเมืองอันยืดเยื้อ ตลอดรวมถึงเยเมนหลังยุคประธานาธิบดีอาลี อับดุลลอฮ์ ศอและห์ และวิกฤตความขัดแย้งในอิรักนับตั้งแต่สงครามโค่นล้มซัดดัมปี 2003 และสมรภูมิความขัดแย้งตะวันออกกลางในที่อื่นๆ อีกมาก

            แต่กลุ่มติดอาวุธนิยมความรุนแรงที่ได้รับความสนใจมากที่สุดนับตั้งแต่ปลายปี 2013 เห็นจะเป็นกลุ่มไหนไปไม่ได้นอกจากกลุ่มที่เรียกตนเองว่า ‘รัฐอิสลาม’ หรือ Islamic State อันเป็นกลุ่มที่ทั่วโลกต่างรู้จักกันในชื่อ ISIS และ ISIL

            ในบทความตอนต่อไป ผู้เขียนจะนำเสนอบทสำรวจเบื้องต้นเกี่ยวกับกลุ่มตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐที่ปรากฏขึ้นมากมายในตะวันออกกลางหลังอาหรับสปริง โดยเฉพาะกลุ่มติดอาวุธนิยมความรุนแรงที่เคลื่อนไหวอยู่ในดินแดนต่าง ๆ ที่ยังดำรงความขัดแย้งอย่างสูงในปัจจุบันครับ