ผู้บงการวิถีชีวิต | คมชัดลึก

(1)

             มีสัญญาณที่ส่งออกมาจากหลายแหล่งติดต่อกันเป็นเวลานานนับเดือนเหมือนไฟเตือนกะพริบถี่ๆ ว่า ในอีกไม่นานข้างหน้านี้ ประเทศไทยจะประสบภาวะวิกฤติทางธรรมชาติอย่างที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน

             ชาวนา ชาวไร่ และชาวอื่นๆ ที่ต้องพึ่งพาฝนฟ้าและระบบชลประทาน พยายามทำใจกันมาช้านานแล้วว่า พวกเขาต้องดิ้นรนขวนขวายเอาตัวรอด นับเนื่องตั้งแต่น้ำที่เคยมีมากมายทางธรรมชาติ ไม่ว่าจะเป็นน้ำฝน น้ำท่า น้ำป่า น้ำบ่อบึง ลำห้วยต่างๆ ถูกบริหารจัดการด้วยเครื่องมือใหญ่ยักษ์ความจุตั้งแต่ระดับ 17,000 ล้านลูกบาศก์เมตรขึ้นไป หรือแม้แต่แค่อ่างเก็บไม่กี่ร้อยล้านคิว

             ในห้วงเวลาแห่งการดิ้นรนต่อสู้เพื่อให้สามารถอยู่ร่วมกับธรรมชาติ ซึ่งแม้บางปีจะมีลักษณะเป็นภัยเหมือนที่ฝ่ายบริหารจัดการให้คำนิยามเพื่อผุดโครงการขนาดใหญ่ขึ้นมา แต่พวกเขาก็ปรับแต่งวิถีชีวิตอย่างถ้อยทีถ้อยอาศัยกับสภาพแวดล้อมจนเอื้อประโยชน์กันและกัน ถิ่นฐานที่อยู่ หรือแม้แต่การเพาะปลูกพืชนานาพรรณ ล้วนสอดประสานกับฤดูกาล ไม่เห็นต้องรอให้ใครมาป่าวประกาศว่า ปีนี้ปีไหนแล้งจัดให้ปลูกพืชทนทานไม่กระหายน้ำ

             ด้วยภูมิปัญญาชาวบ้านในถิ่นฐานราบลุ่มภาคกลาง ซึ่งมีน้ำหลาก และเอ่อท้นล้นตลิ่งในช่วงปลายฤดูฝนแทบทุกปีอย่างที่เรียกว่า "หน้าน้ำ” คือตำราแห่งแผ่นดินที่สอนสั่งให้พวกเขาได้เรียนรู้ว่า การปลูกเรือนยกเสาสูง คือสถาปัตย์ยั่งยืนที่ไม่จำเป็นต้องเบียดบังธรรมชาติ ขณะที่สภาพแวดล้อมโดยรอบก็ไม่ก่อหายนะให้ ในทางกลับกัน มันได้สร้างประโยชน์ในอีกรูปแบบหนึ่ง อย่างเช่น การล่องเรือสำปั้นหาปลาจากน้ำเหนือมาขังไว้ในกระชังเพื่อทำเค็มและแห้ง มีกินไปตลอดหน้าแล้งในอีกหลายเดือนข้างหน้า

             เช่นกันกับ โคกดินข้างบ้าน ที่ถูกถมขึ้นให้สูงเทียมอกเพื่อเป็นที่หนีน้ำท่วมของสัตว์เลี้ยงคู่เรือน เช่น วัว หมู และไก่ แม้กระทั่งพืชผักจำเป็นในครัวที่ต้องเลี้ยงปากท้องช่วงน้ำหลาก อย่าง ข่า ตะไคร้ โหระพา กะเพรา พริก มะนาว มะกรูด ฯลฯ

             ร่องสวนคือแหล่งกักเก็บน้ำไว้ใช้ยามน้ำน้อยหลังลมหนาวเริ่มพัดโชยในช่วงเดือนพฤศจิกายนไปจนถึงช่วงกลางปีหน้าหรือนานกว่านั้นถ้าฝนทิ้งช่วงนานๆ อย่างในปีพ.ศ. 2558 หรือในอีกนับร้อยๆ ปีที่เพิ่งเดินทางมาถึงนี้

             และเมื่อน้ำในร่องกักเก็บเริ่มพร่องลงเมื่อใกล้สิ้นสุดฤดูแล้ง นั่นคือห้วงยามที่พวกเขาจะได้กักตุนอาหารจากท้องร่องอีกครั้ง ไม่ว่าจะเป็นปลาดุก ปลาช่อน ปลาตะเพียน ที่จะถูกกวาดจับขึ้นมาทำเค็มและแห้งหมักไว้ในโอ่งดินเผาหรือปีบสังกะสีที่อบด้วยใบมะขาม ถนอมรักษาเอาไว้ได้นับเนื่องแต่เวลาเม็ดฝนแรกเริ่มโปรยปรายไปจนถึงช่วงลอยกระทง ครบรอบปีพอดิบพอดี

             (2)

             เขื่อนขนาดใหญ่หลายแห่งที่ผุดขึ้นในเวลาต่อมา ปีแล้วปีเล่า แม้มีจุดประสงค์เพื่อการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำและบรรเทาทุกข์ภัย แต่มันก็ให้ผลลัพธ์ที่น้อยคนจะจินตนาการได้ในเวลานั้น ด้วยมันได้เข้ามาบริหารจัดการวิถีชีวิตผู้คนไปด้วยในคราวเดียวกัน

             บ้านแบบตะวันตกที่สร้างขึ้นด้วยปูนซีเมนต์บนผืนแผ่นดินอันปราศจากเสาสูง คือวิถีที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว เท่าๆ กับระยะเวลาที่ชาวบ้านเริ่มไว้เนื้อเชื่อใจการบริหารจัดการน้ำในเขื่อนมากขึ้นโดยลำดับ

             ถนนหนทาง และไฟฟ้า อันเป็นผลผลิตของเขื่อนนำมาซึ่งมอเตอร์ไซค์ และรถยนต์ คือตัวเร่งให้ร่องสวนและคูคลองต่างๆ ที่เคยเป็นทางล่องเรือเริ่มตื้นเขิน และร้ายแรงที่สุดคือถูกถมเพื่อการปลูกสร้างที่อยู่อาศัยแบบทันสมัยในที่สุด

             เมื่อเขื่อนเข้ามามีบทบาทสูงในการบริหารจัดการชีวิต ชีวิตของทุกๆ คนจึงย่อมถูกกำหนดชะตากรรมไว้กับเขื่อน ไม่เว้นแม้แต่คนเมืองที่เคยสุขสำราญ และลำพองใจเพราะไม่เคยต้องรับกรรมหนักหนาอย่างภัยแล้งและน้ำท่วมจากภาวะน้ำเหนือบ่า

             ไม่ใช่เรื่องแปลกอันใด ถ้าหากในวันนี้ทุกๆ คนจะได้รับคำเตือนพร้อมๆ กันว่า ปีพ.ศ.2559 หรืออาจจะยาวนานกว่านั้น ประเทศไทยจะเผชิญความแห้งแล้งอย่างแสนสาหัส อย่าว่าแต่ขอให้ชาวนางดทำนาปรังเลย น้ำกินน้ำใช้ก็อาจจะต้องแบ่งสันปันส่วน

             นั่นคือความเป็นไป ภายใต้ความเชื่อที่ว่า มนุษย์สามารถบริหารทุกสิ่งทุกอย่างในโลกนี้ได้