ปราจีนบุรี เมืองตะวันออก | คมชัดลึก

 ชื่อ “ปราจีนบุรี” แปลว่า เมืองตะวันออก คือ เมืองทางตะวันออกของราชอาณาจักรไทย
 ปราจีนบุรี เกิดจากคำสมาส 2 คำ คือ ปฺราจีน (ภ.สันสกฤต) หรือ ปาจีน (ภ.บาลี) แปลว่า ตะวันออก กับ บุรี (หรือ ปุระ ใน ภ.บาลี) แปลว่า เมือง

 ราว 3,000 ปีมาแล้ว บริเวณปราจีนบุรีมีบรรพชนคนไทยพวกหนึ่งเริ่มตั้งหลักแหล่งถาวร เพราะพบเครื่องมือหิน ลูกปัดหินและแก้วชนิดต่างๆ ชิ้นส่วนกลองทองหรือมโหระทึก ฯลฯ บริเวณบ้านกระทุ่มแพ้ว อ.บ้านสร้าง, บ้านหนองอ้อ ดงพระราม อ.เมือง, บ้านดงชัยมัน อ.ประจันตคาม ต่อเนื่องไปทางเขาฉกรรจ์ จ.สระแก้ว

 หลัง พ.ศ.500 หรือราว 2,000 ปีมาแล้ว ทางลุ่มน้ำปราจีนบุรี (ต้นน้ำบางปะกง) บริเวณ อ.ศรีมโหสถ กับ อ.ศรีมหาโพธิ เริ่มมีคนสร้างบ้านแปลงเมืองเป็นชุมชนขนาดใหญ่ เริ่มรับศาสนาพุทธ-พราหมณ์ จากอินเดียตามเส้นทางการค้าโลก มีหลักฐานคือ ลายสลักรูปสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ขอบสระแก้ว ที่เมืองมโหสถ (อ.ศรีมโหสถ) และลูกปัดแบบต่างๆ

 หลัง พ.ศ.1000 ปราจีนบุรีบริเวณที่ลุ่มดอนชายทะเลโคลนตมของ อ.ศรีมหาโพธิ อ.ศรีมโหสถ ต่อเนื่องถึง อ.พนมสารคาม (จ.ฉะเชิงเทรา) เติบโตเป็นบ้านเมืองใหญ่หรือรัฐขนาดเล็ก สมมติชื่อเรียกสมัยหลังตามนิทานท้องถิ่นของลาวพวน ว่า เมืองมโหสถ มีคูน้ำคันดิน และศาสนสถานจำนวนมากกระจัดกระจายทั้งในและนอกเมือง รวมทั้งสระน้ำสำคัญ เช่น สระแก้ว สระมรกต สระบัวล้า ที่มีรอยพระพุทธบาทคู่สลักบนพื้นศิลาแลง มีศิลาจารึกกำกับ

 ศรีมโหสถยุคนั้น เป็นเมืองศูนย์กลางเกี่ยวข้องชุมชนบ้านเมืองและรัฐขนาดเล็กทางที่ลุ่มๆ ดอนๆ ภายในจนถึงทะเลสาบกัมพูชา รวมทั้งบริเวณลุ่มน้ำชี-มูล ในอีสาน และรัฐอู่ทอง (สุพรรณบุรี) ก่อนจะรกร้างลง หลัง พ.ศ.1700

 แล้วเริ่มปรากฏชื่อปราจีนบุรี ราวยุคอยุธยาเป็นต้นมา 
         
"เรือนอินทร์ หน้าพระลาน"