"มหาสงกรานต์แห่นางดาน" ประเพณีโบราณคู่เมืองนคร | คมชัดลึก

 แต่คำว่า นางดาน หรือนางกระดาน ที่ปักษ์ใต้ โดยเฉพาะที่ จ.นครศรีธรรมราช กลับเกี่ยวพันอย่างลึกซึ้งกับพิธีพราหมณ์แบบโบราณ และไม่ได้เกี่ยวข้องกับศัพท์แสงสมัยใหม่ดังกล่าวแม้แต่น้อย

 ประเพณีนี้เรียกว่า "แห่นางกระดาน" (แห่นางดาน) ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของประเพณี "ตรียัมปวาย" หรือ "โล้ชิงช้า" ที่พราหมณ์เมืองนครศรีธรรมราชสมัยโบราณที่นับถือพระอิศวรปฏิบัติสืบกันมาช่วงเดือนยี่ (เดือนบุษยมาส) ของทุกปี และเพิ่งจะเลิกไปปี พ.ศ.2503 นี่เอง

 แก่นแท้ของประเพณีดังกล่าว คือ การอัญเชิญเทพชั้นรองสามองค์ คือ พระอาทิตย์ พระจันทร์ และ พระธรณี-พระคงคา ซึ่งจะมารอรับเสด็จ "พระอิศวร" ที่จะเสด็จลงมาเยี่ยมมนุษย์โลกในช่วงวันขึ้น 7 ค่ำถึงวันแรมค่ำเดือนยี่ (รวมเวลาเสด็จมาเยี่ยม 10 ราตรี)

 ในการอัญเชิญองค์เทพจะมีการสมมติด้วยการจารึกหรือแกะสลักองค์เทพทั้งสามลงบนแผ่นไม้ขนาดกว้างหนึ่งศอก สูงสี่ศอก

 ชาวนครเรียกไม้แกะสลักดังกล่าวนี้ว่า “นางกระดาน” ซึ่งเมื่อถึงวันพิธีการ พราหมณ์ก็จะอัญเชิญนางกระดานทั้งสามนี้มายังเสาชิงช้าในหอพระอิศวรเพื่อรอรับพระอิศวรที่จะเสด็จเยี่ยมโลกที่เสาชิงช้านั่นเอง

 พิธีการแห่นางกระดานแต่เดิม พราหมณ์ในนครศรีธรรมราชจะอัญเชิญเทพนางกระดานทั้งสามไปประดิษฐานบนเสลี่ยง และหามกันมายังจุดนัดหมายที่สะดวกแก่การชุมนุม ส่วนมากนิยมจัดขบวนกันที่ "ฐานพระสยม" (บริเวณตลาดท่าชีปัจจุบัน) ในเวลาโพล้เพล้

 ขบวนแห่ประกอบด้วยเครื่องประโคม คือ ปี่นอก กลองแขก (ลองสองหน้า) ฆ้อง เครื่องสูง ประกอบด้วย ฉัตร พัดโบก บังแทรก บังสูรย์ มีพราหมณ์ราชครูและปลัดหลวงเดินนำหน้าเสลี่ยงละคน มีพราหมณ์ถือสังข์เดินตาม ปิดท้ายด้วยนางละครหรือนางอัปสร และผู้ถือโคมบัว เมื่อถึงเวลาที่พระอิศวรเสด็จมาก็จะโล้ชิงช้าถวาย การพิธีช่วงนี้จะมี "พระยายืนชิงช้า" ซึ่งรับสมมติเป็นพระอิศวรเข้ามาประจำที่โรงปะรำพิธีในท่านั่งยกเท้าขวาพาดเข่าซ้าย เท้าซ้ายยันพื้น ทำเสมือนพระอิศวรหย่อนพระบาทลงมายังโลกมนุษย์

 ในเมืองนครสมัยที่มีพิธีนี้ ผู้ที่มาเป็นพระยายืนชิงช้า ซึ่งรับสมมติว่าเป็นพระอิศวรนั้น ต้องเป็นข้าราชการเกี่ยวกับการเกษตรโดยตรงเท่านั้น

 จากนั้น "นาลิวัน" ซึ่งสวมหัวนาคสี่คนจะมานั่งที่ไม้ชิงช้า แล้วผลัดกันไกวชิงช้าให้ขึ้นสูงที่สุดเท่าที่จะทำได้ เป็นเสมือนการทดสอบความแข็งแรงของแผ่นดิน และภูเขาว่ายังมั่นคงอยู่ดีหรือไม่

  ระยะหลังเริ่มมีการโล้ และเอื้อมไปหยิบถุงเงินที่แขวนไว้ที่ปลายไม้ไผ่เพื่อเป็นรางวัลแก่นาลิวันด้วย เมื่อโล้เสร็จแล้วก็จะมีการรำเสนงสาดน้ำเทพมนต์ และรำบูชาพระอิศวร

 ความสำคัญของพิธีอัญเชิญพระอิศวรเพื่อขอพรให้พระองค์คุ้มครองบ้านเมืองให้ปลอดภัย ส่วนเมืองที่ทำเกษตรกรรม ย่อมต้องการให้พระองค์บันดาลความอุดมสมบูรณ์แก่พืชพันธุ์ธัญญาหาร

 เมื่อบวงสรวงแล้วก็จะประสาทพรโดยให้เทพบริวารทั้งหลาย มีพระอาทิตย์ พระจันทร์ พระธรณี และพระคงคา

 ทั้งนี้ เพื่อเป็นการอนุรักษ์ฟื้นฟูประเพณีพราหมณ์โบราณ และส่งเสริมการท่องเที่ยวในเทศกาลสงกรานต์ไปในตัว สมนึก เกตุชาติ นายกเทศมนตรีนครนครศรีธรรมราช จึงได้ร่วมกับการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.) สำนักงานนครศรีธรรมราช จัดพิธีแห่นางดานขึ้น

 การจัดเทศกาล "มหาสงกรานต์แห่นางดานเมืองนคร" จะจัดขึ้นระหว่างวันที่ 11-15 เมษายน ณ สวนศรีธรรมาโศกราช สนามหน้าเมือง และหออิศวร ภายใต้คำขวัญ "มหามงคลแห่งชีวิต พุทธาภิเษกน้ำศักดิ์สิทธิ์ สรงน้ำพระพุทธสิหิงค์ ชมพิธีแห่นางดาน อลังการตำนานเมืองนคร"

 นอกจากนี้ยังมีกิจกรรมอิ่มอร่อยใน มหกรรมขนมพื้นบ้าน-อาหารพื้นเมือง และ มหกรรมขนมจีนเมืองนคร 1 พันกิโลกรัม โดยมีกิจกรรมหลักๆ ในแต่ละวัน ดังนี้

 สุเทพ เกื้อสังข์ ผู้อำนวยการ ททท.สำนักงานนครศรีธรรมราช การันตีว่า ประเพณีสงกรานต์ของ จ.นครศรีธรรมราช มีรูปแบบแตกต่างจากจังหวัดอื่น โดยเฉพาะประพณีแห่นางดาน หรือ นางกระดาน ที่เป็นส่วนหนึ่งของประเพณีตรียัมปวาย หรือประเพณีโล้ชิงช้า

 ดังนั้น จึงขอเชิญชวนนักท่องเที่ยวทุกท่านมาร่วมกิจกรรมที่สนุกสนาน เป็นสิริมงคลแก่ชีวิต ทั้งยังมีความ "แปลก" ที่หาไม่ได้จากงานสงกรานต์ที่อื่นอย่างแน่นอน

เรื่อง... "กฤษณะ ทิวัตถ์สิริกุล"
ภาพ... "สมนึก เกตุชาติ"