กระทรวงมหาดไทยกับการปฏิรูปประเทศ | คมชัดลึก

 พูดง่ายๆ ก็คือ ถ้ารัฐบาลไหนคิดจะปฏิรูปประเทศเข้าจริงๆ เขาย่อมจะต้องมีวิสัยทัศน์ในการปฏิรูปกระทรวงมหาดไทยให้เป็นจริงเป็นจัง

 ในความหมายที่ว่าการปฏิรูปประเทศนั้นเป็นอะไรที่มากกว่าการโยกย้ายหน่วยงานไปมาจากกระทรวงหนึ่งไปอีกกระทรวงหนึ่ง หรือเป็นอะไรที่กลายเป็นเรื่องของการเอาตัวช่วยมาค้ำยันความชอบธรรมของรัฐบาลด้วยถ้อยคำสวยหรูที่ใครๆ เขาก็พูดมานานแล้ว แถมยังเป็นการสร้างคณะกรรมการในระยะยาวโดยพยายามทำให้ปลอดจากการตรวจสอบจากกระบวนการเลือกตั้ง โดยไม่ตอบคำถามว่าแล้วจะใช้อะไรตรวจสอบแทน เว้นเสียแต่การยืนยันกันเองว่าคนนี้แหละดี มีคุณธรรม

 ความสำคัญของกระทรวงมหาดไทยนั้นคือหัวใจสำคัญของการปฏิรูปประเทศเมื่อร้อยกว่าปีที่แล้ว ดังนั้นถ้าจะเปลี่ยนแปลงประเทศจริงๆ ก็ต้องปฏิรูปกระทรวงมหาดไทยนั่นแหละครับ ไม่ใช่แค่ตั้งคณะกรรมการอะไรออกมามากมาย โดยที่ไม่ได้แก้โครงสร้างกระทรวงมหาดไทย และโครงสร้างการแบ่งเก้าอี้ของรัฐมนตรีที่กำกับควบคุมกระทรวงมหาดไทยอย่างทุกวันนี้

 เดิมนั้นกระทรวงมหาดไทยนั้นทำหน้าที่กระชับอำนาจให้รัฐบาลส่วนกลางในการควบคุมประชาชน เมื่อครั้งปฏิรูปประเทศเมื่อร้อยปีก่อน หรือพูดอีกอย่างก็คือ กระทรวงมหาดไทยทำหน้าที่เปลี่ยนผ่านโครงสร้างไพร่จากเดิมที่กระจัดกระจายให้กลายมาเป็นไพร่หลวงทั้งหมดในความหมายเก่า หรือจะเรียกว่าประชาชนพลเมืองในความหมายใหม่ก็ได้ เพราะประชาชนนั้นขึ้นตรงต่อส่วนกลางทั้งหมด

 ต่อมากระทรวงมหาดไทยก็มีบทบาทสำคัญเพิ่มขึ้นก็คือการระดมการสนับสนุนให้รัฐในทุกรูปแบบ ไม่ว่าจะเป็นการเกณฑ์ประชาชนให้เข้าร่วมกิจกรรมต่างๆ ที่รัฐต้องการ ผ่านกลไกผู้ว่าราชการจังหวัด นายอำเภอ กำนัน และผู้ใหญ่บ้าน

 โดยเฉพาะเมื่อมีประชาธิปไตยแบบการเลือกตั้งเป็นใหญ่ กระทรวงมหาดไทยก็มีความสำคัญเพิ่มขึ้นเพราะเป็นแหล่งค้ำยันการสนับสนุนรัฐบาลผ่านกลไกการเลือกตั้ง ดังจะเห็นว่าเลขาธิการพรรคเสียงข้างมากมักจะเป็นรัฐมนตรีกระทรวงมหาดไทย เพื่อทำให้กลไกของกระทรวงนั้นระดมการสนับสนุนรัฐบาลได้อย่างเต็มที่

 ในอีกทางหนึ่ง เราก็พบว่าการปกครองท้องถิ่นในรูปแบบขององค์กรปกครองท้องถิ่นนั้นจะต้องโตขึ้น ไม่ว่าจะเป็นองค์การบริหารส่วนจังหวัด องค์การบริหารส่วนตำบล และเทศบาล แต่ก็ต้องเผชิญกับกลไกของกระทรวงมหาดไทย โดยเฉพาะกรมการปกครอง และกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น

 เราพบว่ากระทรวงมหาดไทยมักจะมีถ้อยคำที่สวยหรูประเภทว่าเราจะเปลี่ยนภารกิจตัวเองให้เป็นองค์กรกำกับดูแลคอยเป็นพี่เลี้ยงให้องค์กรปกครองท้องถิ่น แต่เอาเข้าจริงกระทรวงมหาดไทยก็คิดค้นงานใหม่ๆ ขึ้นมาทำต่อไป ทั้งที่พยายามรักษาฐานงบประมาณเดิม และทั้งที่ไปเต๊าะเอาจากท้องถิ่นด้วย

 ผมเสนอว่าทางที่ดีควรจะยุบเลิกหน่วยงานจังหวัด อำเภอ ตำบล หมู่บ้านลงให้หมดนั่นแหละครับ ส่วนหน่วยงานในสังกัดอื่นๆ ก็ให้คงไว้ (เช่นที่ดิน เกษตร สาธารณสุข) แต่ไม่ต้องมีโครงสร้างเหล่านี้ หน่วยงานของส่วนกลางในระดับจังหวัด อำเภอ ก็คงไว้ แต่ไม่ต้องมีหัวหน้าใหญ่ โดยให้ทำงานประสานกับทางองค์การบริหารส่วนจังหวัด และเทศบาล กับ อบต. เป็นหลัก แล้วกระทรวงมหาดไทยโดยเฉพาะกรมการปกครอง และกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นก็ให้กลายสภาพเป็นผู้ตรวจ คือถ้าองค์กรปกครองท้องถิ่นมีปัญหาทุจริตก็ให้ฟ้องศาลให้หมด อาจจะมีศาลปกครองแผนกองค์กรปกครองท้องถิ่น องค์กรปกครองท้องถิ่นก็ทำงานไปและก็ถูกตรวจสอบไปเรื่อยๆ อย่างนี้จะเรียกได้ว่าเป็นการเรียนรู้จากข้อผิดพลาด

 ถ้าไม่แก้โครงสร้างอย่างเป็นระบบ เราก็จะพบว่า ทุกครั้งที่มีการปฏิรูปประเทศ ไม่ว่าจะแท้หรือเทียม เราก็จะมีโครงสร้างใหม่ซ้อนทับโครงสร้างเก่าไปเรื่อยๆ โดยไม่แก้ให้เป็นระบบอย่างจริงจัง นั่นแหละครับ