สกัดสีจากพืชสู่“ลายบาติก”งานวิจัยเพื่อชุมชนเสม็ดใต้
โดย - สุรัตน์ อัตตะ
จากการลงพื้นที่สำรวจโจทย์วิจัยพบว่าในพื้นที่ ต.เสม็ดใต้ อ.บางคล้า จ.ฉะเชิงเทรา มีการจัดตั้งกลุ่มผลิตภัณฑ์ผ้าบาติกขึ้น โดยได้รับความร่วมมือจากองค์การบริหารส่วนตำบลเสม็ดใต้ ซึ่งมีสมาชิกในกลุ่มกว่า 30 คน มีจุดมุ่งหมายเพื่อสร้างรายได้และสร้างอาชีพเสริมให้สมาชิกในกลุ่ม ตลอดจนพัฒนาให้เป็นกลุ่มวิสาหกิจชุมชน ซึ่งสีที่ใช้ในการระบายผ้าบาติกต้องเป็นสีชนิดย้อมเย็น โดยส่วนใหญ่ต้องนำเข้าจากต่างประเทศและถ้าใช้ในปริมาณมากก็จะทำให้สิ้นเปลืองค่าใช้จ่ายสูงและจะทำให้ผ้าบาติกมีต้นทุนการผลิตสูงตามไปด้วย
ด้วยเหตุนี้ทำให้ทีมนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยราชภัฏราชนครินทร์ นำโดย ดร.ปรัชญา วาทะสิทธิ์ อาจารย์ภาควิชาเคมี คณะวิทยาศาสตร์ ลงพื้นที่ศึกษาวิจัยการนำเอาส่วนประกอบต่างๆ ของพืช เช่น ดอกไม้ ใบไม้ ตลอดจนเปลือกไม้นานาชนิดมาสกัดเพื่อผลิตเป็นสีสำหรับย้อมผ้าบาติกโดยเน้นพืชที่หาง่ายนำมาสกัดเป็นสีย้อมผ้าได้ เช่น ดอกหางนกยูง ดอกอินทนิล ใบมะม่วง เปลือกมะพร้าวและผลหมาก ซึ่งจะช่วยลดต้นทุนการผลิตผ้าบาติกและส่งเสริมให้กลุ่มสมาชิกเกิดการพึ่งพาตนเอง รวมทั้งเกิดผลิตภัณฑ์ที่สะอาดและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
ดร.ปรัชญา เผยว่า สำหรับขั้นตอนการวิจัยนั้นเริ่มจากการศึกษาข้อมูลต่างๆ ของผ้าบาติดตลอดจนวิธีการสกัดสีธรรมชาติ จากนั้นก็ลงพื้นที่ ต.เสม็ดใต้ อ.บางคล้า จ.ฉะเชิงเทรา เพื่อเก็บตัวอย่างพืชมาศึกษาการให้สีสำหรับการย้อมผ้าบาติก โดยพืชตัวอย่างที่เลือกนำมาศึกษา ประกอบด้วย ดอกอัญชัน ดอกอินทนิล ดอกหางนกยูง ใบมะม่วง เปลือกมะพร้าวและผลหมาก โดยวิธีการทดลองมีการสกัดสีจากพืชตัวอย่างและศึกษาการเพิ่มเฉดสีโดยปรับความเป็นกรด-เบส ความคงทนการติดสี ตลอดจนการลดการเกิดเชื้อราในสีจากธรรมชาติ
นักวิจัยคนเดิมอธิบายถึงกระบวนการทดลองว่าเริ่มจากนำพืชตัวอย่างมาหั่นเป็นชิ้นเล็กๆ และตากให้แห้งประมาณ 1 วัน หลังจากนั้นสกัดสี โดยวิธีที่นิยมสกัดสีธรรมชาติคือการต้มด้วยน้ำร้อนจะทำให้เม็ดสีหลุดออกจากพืชมาละลายในน้ำร้อน จากนั้นกรองเพื่อแยกกากตะกอนออกจากน้ำ ในการกรองขั้นแรกจะใช้ผ้าขาวบาง แต่ถ้ามีตะกอนละเอียดปนมาด้วยให้กรองอีกครั้งด้วยกระดาษกรองเสร็จแล้วทดลองโดยการระบายลงบนผ้าบาติกแล้วบันทึกสีที่เกิดขึ้น
“อย่างดอกอัญชันสีที่ได้จากการสกัดเป็นสีน้ำเงิน แต่สีหลังจากระบายบนผ้าจะเป็นสีน้ำเงินอ่อน ดอกอินทนิลจะเป็นสีม่วง หลังระบายบนผ้าจะไม่มีสีเช่นเดียวกับเปลือกมะพร้าวและใบมะม่วงที่สกัดมาเป็นสีเหลืองเขียวใส แต่เมื่อระบายลงบนผ้าจะไม่มีสี ขณะที่ดอกหางนกยูงสกัดได้สีแดงเข้ม แต่พอระบายลงบนผ้าจะได้สีชมพู ส่วนผลหมากสกัดเป็นสีน้ำตาล พอระบายกลายเป็นสีส้มอ่อน”
หัวหน้าทีมวิจัยคนเดิมย้ำด้วยว่าในส่วนการศึกษาผลของค่าพีเอชที่มีต่อสีย้อมพบว่าผลหมากจะมีสีเข้มขึ้นเมื่อปรับค่าพีเอชเป็น 10 และทดสอบระบายบนผ้ามัสลิน ส่วนดอกอัญชันจะมีสีเข้มขึ้นเมื่อปรับค่าพีเอช เป็น 4 และจากการทดลองการยับยั้งเชื้อราพบว่าการเติมสารกันบูดสามารถยับยั้งการเกิดเชื้อราได้ โดยเติมในปริมาณ 0.050 กรัมต่อสีสกัด 50 มิลลิลิตร จะสามารถยับยั้งการเกิดเชื้อราได้เป็นอย่างดี
การสกัดสีจากวัตถุดิบธรรมชาติในพื้นที่ ต.เสม็ดใต้ เพื่อผลิตผ้าบาติก นับเป็นอีกนวัตกรรมจากผลงานวิจัยเพื่อชุมชนนำมาจัดแสดงในงานมหกรรมวิจัยแห่งชาติ ครั้งที่ 11 ประจำปี 2559 จัดโดยสำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ (วช.) และเครือข่ายองค์กรระบบวิจัยทั่วประเทศ ระหว่างวันที่ 17-21 สิงหาคม นี้ หรือสนใจกระบวนการผลิตโทร.08-0631-3911 ดร.ปรัชญา ยินดีให้คำแนะนำอย่างละเอียดในทุกขั้นตอน
..........................................