สิทธิชุมชนป้องกันสิ่งแวดล้อม | คมชัดลึก

               คณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญ ได้เคาะในมาตรา 64 ซึ่งเป็นหลักการสำคัญว่าด้วยสิทธิของชุมชนที่จะป้องกันรักษาสิ่งแวดล้อมของตนเอง

               ทั้งนี้ ในมาตรา 64 วรรคสอง บัญญัติว่า "การดำเนินโครงการหรือกิจกรรมที่อาจก่อให้เกิดผลกระทบต่อชุมชนอย่างรุนแรง ทั้งทางด้านคุณภาพสิ่งแวดล้อม ทรัพยากรธรรมชาติ และสุขภาพจะกระทำมิได้ เว้นแต่จะได้ศึกษาและประเมินผลกระทบต่อคุณภาพสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของประชาชนในชุมชนซึ่งต้องกระทำโดยอิสระ เป็นกลาง และตามหลักวิชา และในกรณีที่มีการประเมินสิ่งแวดล้อมในระดับยุทธศาสตร์ต้องพิจารณาให้สอดคล้องกันด้วย ตลอดจนจัดให้มีกระบวนการรับฟังความคิดเห็นของประชาชนและผู้มีส่วนได้เสียก่อน รวมทั้งให้คณะกรรมการอิสระด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพให้ความเห็นประกอบก่อนดำเนินการดังกล่าว ทั้งนี้ ตามที่กฎหมายบัญญัติ”

               ส่วนวรรคสาม บัญญัติว่า สิทธิของพลเมืองและชุมชนซึ่งอาจได้รับผลกระทบจากการดำเนินการตามมาตรานี้ ที่จะฟ้องรัฐหรือหน่วยงานของรัฐเพื่อให้ปฏิบัติหน้าที่ตามบทบัญญัตินี้ ย่อมได้รับความคุ้มครอง

               แม้ว่าที่ผ่านมา ครม.จะเสนอให้ตัดทิ้งเนื้อหาเกี่ยวกับสิทธิชุมชน สิทธิพลเมือง หลายอย่างออกไป เช่น สมัชชาคุณธรรมแห่งชาติ, สภาตรวจสอบภาคพลเมือง  และคณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญได้ยอมตาม  แต่ในเรื่องสิทธิชุมชนในการป้องกันสิ่งแวดล้อม คณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญกลับไม่ยอมตามที่ ครม.เสนอ ให้ตัดข้อความที่กำหนดว่า ให้คณะกรรมการอิสระด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพให้ความเห็นประกอบก่อนมีการดำเนินโครงการหรือกิจกรรมที่อาจก่อให้เกิดผลกระทบต่อชุมชนอย่างรุนแรงทั้งในด้านสิ่งแวดล้อม ทรัพยากรธรรมชาติ และสุขภาพ โดยสาเหตุที่รัฐบาลต้องการให้ตัดข้อความดังกล่าวออกเพราะเกรงว่าโครงการรัฐบาลจะผ่านยากถ้ามีปัญหาในเรื่องสิ่งแวดล้อม และทำให้รัฐบาลถูกฟ้องร้องได้

               การจัดทำการประเมินผลกระทบต่อคุณภาพสิ่งแวดล้อม หรือ อีไอเอ ที่ไม่ได้รับการยอมรับจากชาวบ้านเป็นปัญหาหนึ่งที่ถูกกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญ หยิบขึ้นมาพิจารณา ก่อนตกผลึกร่วมกันจนเป็นที่มาของข้อความในมาตรานี้ที่ว่า "เว้นแต่จะได้ศึกษาและประเมินผลกระทบต่อคุณภาพสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของประชาชนในชุมชนซึ่งต้องกระทำโดยอิสระ เป็นกลาง และตามหลักวิชา" 

               โดยกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญ เชื่อว่า ข้อความนี้จะช่วยป้องกันไม่ให้หน่วยงานหรือองค์กรใดๆ ทำรายงานเท็จเพื่อเอาใจผู้จ้าง เพราะที่ผ่านมามักเกิดกรณีที่ผู้รับจ้างประเมินผลกระทบต่อคุณภาพสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ ประเมินผลให้โครงการผ่านโดยง่าย เนื่องจากหากประเมินไม่ให้ผ่านก็จะไม่ได้เงินจากผู้จ้าง

               นอกจากนี้ ในมาตรา 64 ยังยืนยันในหลักการ SEA หรือการประเมินสิ่งแวดล้อมในระดับยุทธศาสตร์อีกด้วย โดยกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญ หวังให้เป็นเครื่องมือใหม่ที่จะช่วยการตัดสินใจในระดับนโยบาย

               ส่วนที่ร่างรัฐธรรมนูญระบุ ให้ “คณะกรรมการอิสระด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ” ทำหน้าที่ช่วยคัดกรองโครงการที่ส่งผลกระทบต่อชุมชนนั้น คณะกรรมการอิสระที่ว่านี้ ก็คือ องค์การอิสระด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ (กอสส.) ซึ่งปัจจุบันมีอยู่แล้ว โดยตั้งขึ้นตามระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ที่ระบุถึงอำนาจหน้าที่ของ กอสส. ไว้ว่า ให้เป็นหน่วยงานกลาง ลงพื้นที่ประสานข้อมูลระหว่างเจ้าของโครงการกับชุมชนที่ได้รับผลกระทบก่อนสรุปความเห็นให้สาธารณะได้รับรู้

               อย่างไรก็ตาม เนื่องจาก มาตรา 64 ของร่างรัฐธรรมนูญ กำหนดให้มีการออกกฎหมายลูกตามมา ดังนั้นจึงต้องรอดูกฎหมายลูกที่จะออกมาว่า รัฐจะให้สิทธิประชาชนในการปกป้องสิ่งแวดล้อม และทรัพยากรธรรมชาติ มากน้อยแค่ไหน...!