อนุรักษ์‘หัตถกรรมล้อไม้รถม้า‘ก่อน‘สล่า’หนึ่งเดียวจะสิ้นลม | คมชัดลึก

 

          "งานหัตถกรรมล้อไม้เกวียนโบราณ" กำลังจะสูญหายไร้คนสืบทอด แต่ถือเป็นความโชคดีที่ "ฟาร์มสันลมจอย" อ.ห้างฉัตร จ.ลำปาง แหล่งเพาะพันธุ์ม้าขนาดใหญ่ของภาคเหนือและแหล่งผลิตรถม้าคาวบอยแห่งเดียวของไทย เกิดแนวคิดอนุรักษ์งานหัตถกรรมล้อไม้ให้คงอยู่โดยการจ้างช่างสล่าล้อเกวียนยอดฝีมือคนสุดท้ายในภาคเหนือ ทำวงล้อไม้ประกอบรถม้าและส่งเสริมให้มีการสืบทอดอาชีพสล่าวงล้อไม้รุ่นต่อไป

 

          ปัจจุบันฟาร์มสันลมจอยเป็นแหล่งเพาะพันธุ์ม้าขนาดใหญ่ทางภาคเหนือของไทยตั้งอยู่บนพื้นที่กว่า 300 ไร่ ใน อ.ห้างฉัตร รวมทั้งเป็นแหล่งผลิตรถม้าสไตล์คาวบอยแห่งเดียวของไทย เพื่อส่งขายทั้งในประเทศและต่างประเทศ และยังช่วยส่งเสริมอนุรักษ์งานหัตถกรรมการทำวงล้อไม้ของช่างสล่าล้อเกวียนพื้นเมือง จ.ลำปาง ให้คงอยู่สืบไป ทั้งนี้ เนื่องจากปัจจุบันใกล้จะสูญหายและไร้ผู้สืบทอด

 

          นายสุรกิจ เสาร์ใจ ผู้จัดการฟาร์มสันลมจอย บอกว่า จุดเริ่มต้นทางฟาร์มสันลมจอย มีแนวคิดอยากจะอนุรักษ์การผลิตรถม้าที่เป็นหนึ่งในสัญลักษณ์ประจำเมืองลำปางให้คงอยู่คู่กับเมืองลำปางต่อไป จึงมีแนวคิดที่จะทำแหล่งผลิตรถม้าให้แก่ จ.ลำปาง ในช่วงแรกก็ทำรถม้าเพื่อใช้ในฟาร์มก่อน ต่อมามีลูกค้ามาเห็นและสั่งผลิตจึงมีแนวคิดต่อยอดเป็นธุรกิจและหาช่องทางการตลาดในกลุ่มลูกค้าที่ชื่นชอบในรถม้าสไตล์คาวบอย ซึ่งก็ได้รับการตอบรับจากลูกค้าเป็นอย่างดี และมียอดสั่งซื้อเข้ามาเป็นจำนวนมาก โดยลูกค้าหลักจะนิยมนำไปตกแต่งบ้าน รีสอร์ท และร้านอาหาร เพราะราคาถูกกว่าต้นแบบจากยุโรปกว่าเท่าตัวและเป็นงานฝีมือมีคุณภาพ

 

          ในส่วนของล้อรถม้าได้จ้างนายจันทร์ ขัตตินนท์ ช่างสล่าล้อเกวียนที่มีประสบการณ์กว่า 60 ปี และเป็นผู้เชี่ยวชาญที่เหลืออยู่คนเดียวในการทำวงล้อไม้ในลำปาง มาประกอบวงล้อรถม้าให้ฟาร์ม นับเป็นงานหัตถกรรม 100 เปอร์เซ็นต์ ทำให้งานมีคุณค่ามากกว่างานที่ใช้เครื่องจักร ขณะที่พบว่าสล่าที่เชี่ยวชาญเฉพาะด้านการทำวงล้อไม้ใกล้จะไร้ผู้สืบทอด จึงอยากจะสนับสนุนส่งเสริมให้ช่างสล่าล้อไม้ที่มีทักษะถ่ายทอดความรู้ให้ช่างสล่าล้อไม้รุ่นใหม่ๆ ให้มีการฟื้นฟูทักษะงานฝีมือของช่างสล่าไม้พื้นเมืองให้กลับคืนมา 

 

          "เท่าที่ทราบลุงจันทร์น่าจะเป็นช่างผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านในการทำวงล้อไม้ด้วยมือคนสุดท้ายในภาคเหนือและอาจจะเป็นคนสุดท้ายในประเทศไทย ยอดฝีมือท่านอื่นล้วนล้มหายตายจากไปหมดแล้ว ส่วนงานทำล้อไม้ที่เหลือในประเทศเป็นการใช้เครื่องจักรทั้งนั้น ทั้งนี้ จากที่เคยสอบถามมา งานวงล้อไม้ที่กระจายอยู่ทั่วประเทศไม่ว่าจะเป็นงานประดับหรือรถม้า และเกวียนประดับตามรีสอร์ท หรือโรงแรมต่างๆ ล้วนมาจากจ.ลำปางทั้งนั้น ซึ่งก็แปลว่าเป็นฝีมือของลุงจันทร์นั่นเอง” นายสุรกิจ กล่าว 

 

          ผู้จัดการฟาร์มสันลมจอย บอกอีกว่า หากหมดรุ่นลุงจันทร์ไปคงหาคนทำวงล้อไม้ด้วยมือไม่ได้อีกแล้ว หรือถึงแม้ว่าจะมีคนทำได้ก็คงไม่เชี่ยวชาญเท่า ถือเป็นเรื่องน่าเสียดายหากงานฝีมือภูมิปัญญาท้องถิ่นชนิดนี้จะหายไป ขณะที่งานที่ใช้เครื่องจักรจะมาแทนที่ ถึงแม้ว่าเครื่องจักรจะสามารถผลิตได้ครั้งละจำนวนมากและรวดเร็วกว่า แต่เรื่องของสเน่ห์และความมีคุณค่าเทียบกันไม่ติดแน่นอน

 

          ขณะที่นายจันทร์ ขัตตินนท์ ช่างสล่าวงล้อไม้วัย 78 ปี กล่าวว่า สมัยก่อนมีช่างทำเกวียนจำนวนมาก ก่อนที่รถใช้เครื่องยนต์จะพลุกพล่านเต็มเมืองอย่างปัจจุบัน การต่อเกวียนเป็นภูมิปัญญาที่ตกทอดจากรุ่นสู่รุ่นและเป็นอาชีพที่ตนใช้เลี้ยงชีพมายาวนานพอๆ กับอายุ กระทั่งปัจจุบันความต้องการต่อเกวียนแทบไม่มีแล้วจึงต้องปรับตัวมาทำรถม้า และเน้นไปที่วงล้อไม้ที่ใช้กับรถม้าตามที่ยังมีแรงทำได้ ส่วนเพื่อนร่วมอาชีพ บรรดาช่างสล่าไม้ด้านการทำล้อเกวียนหรือล้อรถม้าต่างล้มหายตายจากไปหมดแล้ว 

 

          ที่ผ่านมาพยายามที่จะหาผู้สืบทอดงานสล่าวงล้อไม้ไม่ให้สาบสูญ แต่กลับหาเยาวชนคนรุ่นใหม่ที่สนใจอย่างจริงจังแทบไม่ได้ แม้ว่ามีเอกชนหลายภาคส่วนโดยเฉพาะฟาร์มสันลมจอย และชมรมรถม้าจังหวัดลำปางที่สนับสนุนให้มีการสอนถ่ายทอดความรู้แก่ผู้ที่สนใจ ซึ่งตนก็มีความพร้อมที่จะถ่ายทอดความรู้อย่างไม่มีเงื่อนไข ขาดแต่เพียงคนที่จะมาเรียนเท่านั้น

 

          "สมัยนี้คนมักหันไปทำอาชีพที่มีความมั่นคงหรือมีเงินเดือนประจำ โดยเฉพาะข้าราชการและพนักงานบริษัท คงไม่มีใครอยากสืบทอดอาชีพโบราณที่ไม่มีความมั่นคง ล้าหลังหมดยุค เช่นการต่อเกวียนต่อรถม้าอีกต่อไป แม้แต่ลูกหลานแท้ๆ ของตนเองก็ตาม" นายจันทร์ กล่าว

 

          นายจันทร์ กล่าวอีกว่า การทำวงล้อรถม้าในปัจจุบันตนได้มีการสั่งงานแจกจ่ายไปยังชาวบ้านในพื้นที่ เช่น งานซี่ล้อไม้ งานเลื่อยไม้ เพื่อผ่อนแรงของตน แต่ทั้งนี้เมื่อถึงขั้นตอนการประกอบเข้ารูปก็ยังต้องเป็นตนเองเท่านั้นถึงจะทำได้ ยังไม่มีใครที่วางใจให้ทำเพราะเป็นงานที่ละเอียดอ่อนและต้องใช้ประสบการณ์ยาวนาน แต่อย่างไรก็ตามโดยลึกๆ แล้วก็ยังหวังว่าจะมีผู้มาสืบทอดในเร็ววัน

 

          ทั้งนี้ วงล้อไม้ของรถม้าที่ผลิตในฟาร์มสันลมจอยจะมีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 70 เซนติเมตรถึงเส้นผ่าศูนย์กลาง 1 เมตร แล้วแต่รูปแบบ ขณะที่ล้อเกวียนจะมีเส้นผ่าศูนย์กลาง 1.5 เมตร โดยได้มีการประยุกต์ใช้ประกอบชุดลูกปืนในวงล้อทำให้คล่องตัวในการวิ่ง ผ่อนแรงช่วยให้ม้าไม่ต้องใช้กำลังเยอะ โดยวงล้อไม้ดังกล่าวสามารถผลิตได้ไม่ต่ำกว่า 4 ชุดหรือ 16 ล้อต่อ 1 เดือน (1 ชุดมี 4 ล้อ) ราคาชุดละไม่ต่ำกว่า 15,000 บาท หรือสามารถสร้างรายได้ไม่ต่ำกว่า 6 หมื่นบาทต่อเดือน ซึ่งถือว่าเป็นอาชีพที่สร้างรายได้สูงกว่าที่คนทั่วไปเข้าใจ