งานบุญหลวง-ละเล่นผีตาโขน | คมชัดลึก

 

                            อ.ด่านซ้าย ตั้งอยู่ทิศตะวันตกของ จ.เลย มีอาณาเขตติดต่อแขวงไซยะบุลี สปป.ลาว ด้านทิศเหนือ ส่วนทิศตะวันออกติด อ.ภูเรือ และอ.ภูหลวง ทิศใต้ติด อ.หล่มเก่า จ.เพชรบูรณ์ และอ.นครไทย จ.พิษณุโลก อ.ด่านซ้าย มีขนบธรรมเนียมประเพณีที่สืบทอดกันมานานและมีสถานที่เป็นสัญลักษณ์แห่งความสามัคคีและความร่วมมือระหว่างไทยและสปป.ลาว นั่นคือ "พระธาตุศรีสองรัก" พิพิธภัณฑ์บ้านผีตาโขน พิพิธภัณฑ์พระธาตุศรีสองรักวัดป่าเนรมิตวิปัสสนาและวัดโพนชัย แต่ละปีมีนักท่องเที่ยวชาวไทยและต่างชาติมาเที่ยว อ.ด่านซ้าย ในช่วงงานประเพณี "บุญหลวง" และการละเล่นปีตาโขนกว่า 50,000 คน

                            ในช่วงเดือนแปดของทุกปี อ.ด่านซ้าย จะมีงานบุญประเพณีและวัฒนธรรมที่โดดเด่นที่มีแห่งเดียวในประเทศไทยและเป็นที่รู้จักของชาวไทยและชาวต่างชาติ ซึ่งครั้งหนึ่งในชีวิตต้องได้มาเยือน คือ งานประเพณีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขนที่ยิ่งใหญ่ เน้นประเพณีดั้งเดิมกำหนดไว้ระหว่างวันที่ 10-12 กรกฎาคม

                            "งานบุญหลวง" เป็นงานบุญใหญ่ประจำปีของท้องถิ่นอำเภอด่านซ้าย โดยรวมเอา "งานบุญพระเวส" (ฮีตเดือนสี่) และ "งานบุญบั้งไฟ" (ฮีตเดือนหก) เข้าเป็นงานบุญเดียวกัน งานบุญพระเวสเป็นงานบุญที่จัดขึ้นเพื่อฟังเทศน์มหาชาติทั้ง 13 กัณฑ์ ซึ่งถือว่าใครได้ฟังครบจะได้อานิสงส์แรงกล้า สามารถบันดาลให้พบพระศรีอริยเมตไตรยในชาติหน้า ส่วนงานบุญบั้งไฟเป็นงานบุญที่จัดขึ้นเพื่อบูชาอารักษ์หลักเมืองและถือเป็นประเพณีการแห่ขอฝนให้ตกต้องตามฤดูกาล

                            ส่วนการละเล่นผีตาโขนเป็นการละเล่นส่วนหนึ่งของงานบุญหลวง เป็นสีสันของงาน มีมาแต่สมัยใดไม่ทราบแต่จากคำบอกเล่าของเจ้าพ่อกวนขณะเข้าทรงว่า การแห่ผีตาโขนเกิดเมื่อครั้งที่พระเวสสันดรและนางมัทรีเดินทางออกจากป่ากลับสู่เมือง บรรดาผีป่าหลายตนและสัตว์นานาชนิดอาลัยรัก จึงพากันแห่แหนแฝงตัวแฝงตนมากับชาวบ้านเพื่อส่งทั้งสองพระองค์กลับเมือง เรียกกันว่า "ผีตามคน" หรือ "ผีตาขน" จนกลายมาเป็น "ผีตาโขน" ในปัจจุบัน ชนิดของผีตาโขนในขบวนแห่แยกเป็น 2 ชนิด คือ ผีตาโขนใหญ่และผีตาโขนเล็ก ผีตาโขนใหญ่ทำเป็นหุ่นรูปผีทำจากไม้ไผ่สานมีขนาดใหญ่กว่าคนธรรมดาประมาณ 2 เท่า ประดับตกแต่งรูปร่างหน้าตาด้วยเศษวัสดุที่หาได้ในท้องถิ่น เวลาแห่คนเล่นจะต้องเข้าไปอยู่ข้างในตัวหุ่น แต่ละปีจะทำผีตาโขนใหญ่เพียง 2 ตัว คือผีตาโขนชาย 1 ตัวและหญิง 1 ตัว

                            สังเกตจากเครื่องเพศปรากฏชัดเจนที่ตัวหุ่น ผู้มีหน้าที่ทำผีตาโขนใหญ่จะมีเฉพาะกลุ่มเท่านั้นเพราะคนอื่นไม่มีสิทธิ์ทำ การทำก็ต้องได้รับอนุญาตจากผีหรือเจ้าก่อน ถ้าได้รับอนุญาตแล้วต้องทำทุกปีหรือทำติดต่อกันอย่างน้อย 3 ปี ส่วนผีตาโขนเล็กเป็นการละเล่นของเด็ก ไม่ว่าเด็กเล็ก เด็กวัยรุ่นหรือผู้ใหญ่ ทั้งหญิง-ชายมีสิทธิ์ทำและเข้าร่วมสนุกได้ทุกคน แต่ผู้หญิงไม่ค่อยเข้าร่วมเพราะเป็นการเล่นค่อนข้างผาดโผนและซุกซน ผู้เข้าร่วมพิธีนี้จะแต่งกายคล้ายผีและปีศาจใส่หน้ากากขนาดใหญ่ทำจากกาบมะพร้าวแกะสลักและสวมศีรษะด้วยกระติบข้าวเหนียว ในขบวนแห่จะประกอบไปด้วยการร้องรำทำเพลงอย่างสนุกสนาน

                            นายบรรพต ยาฟอง นายอำเภอด่านซ้าย เปิดเผยว่า อ.ด่านซ้าย อายุครบ 106 ปีในปีนี้ มีการบูชาผีเมืองที่สืบทอดกันมา มีเจ้าพ่อกวน และเจ้าแม่นางเทียม ผู้นำจิตวิญญาณเป็นคนกลางกำหนดพิธีการต่างๆ มีประเพณีที่อาจไม่เหมือนพื้นที่รอบข้าง คณะกรรมการมีความประสงค์จะให้นักท่องเที่ยวได้สัมผัสประเพณีที่งดงาม ได้ทั้งความรู้ทางประวัติศาสตร์และความบันเทิงควบคู่กันไป และอำนวยความสะดวกให้นักท่องเที่ยวได้ชมขบวนแห่ผีตาโขนตลอดจนการแสดงต่างๆ ซึ่งปีนี้จัดระหว่างวันที่ 10-12 กรกฎาคม

                            โดยวันแรกวันที่ 10 กรกฎาคม ขึ้น 3 ค่ำ เดือน 8 เป็นพิธีกรรมทางศาสนาและความเชื่อแต่โบราณกาล พิธีบวชพราหมณ์ที่อุโบสถวัดโพนชัย จากนั้นพิธีเบิกพระอุปคุต ณ บริเวณระหว่างลำน้ำหมันกับลำน้ำศอก ในเขตเทศบาลและตักบาตรแด่พระสงฆ์ เริ่มตั้งแต่หน้าวัดโพนชัยไปตามถนนแก้วอาสาถึงทางแยกไป อ.นาแห้ว แล้ววนกลับไปวัดโพนชัย พิธีบายศรีสู่ขวัญเจ้าพ่อกวน-เจ้าแม่นางเทียม ที่บ้านเจ้าพ่อกวนและแห่ขบวนเจ้าพ่อกวนไปวัดโพนชัย ทำพิธีเปิด "งานบุญหลวง" ชมขบวนแห่ผีตาโขนและการละเล่นวัฒนธรรมประเพณีท้องถิ่นของเด็กและเยาวชน ขององค์การบริหารส่วนตำบลทุกแห่ง ที่วัดโพนชัยขบวนแห่ผีตาโขนตามถนนแก้วอาสาและหน้าที่ว่าการอำเภอด่านซ้าย

                            วันที่สองวันที่ 11 กรกฎาคม ขึ้น 4 ค่ำเดือน 8 เป็นงานบันเทิงตลอดวัน เริ่มพิธีเปิดงานบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขนประจำปี 2556 ณ หน้าที่ว่าการอำเภอด่านซ้าย โดยนายสมพงศ์ อรุณโรจน์ปัญญา ผู้ว่าราชการจังหวัดเลย ชมขบวนแห่ตั้งแต่หน้าที่ว่าการอำเภอด่านซ้ายไปตามถนนแก้วอาสาถึงวัดโพนชัยเป็นขบวนแห่ของเจ้าพ่อกวน-เจ้าแม่นางเทียม และคณะพ่อแสนขบวนโรงเรียนศรีสองรักษ์วิทยา ขบวนแห่ของเทศบาลตำบลด่านซ้าย ขบวนแห่ของส่วนราชการและกลุ่มผีตาโขนทั่วไป ส่วนวันที่ 12 กรกฎาคม ขึ้น 5 ค่ำเดือน 8 ซึ่งเป็นวันสุดท้าย ฟังเทศน์มหาชาติ 13 กัณฑ์ ณ อุโบสถวัดโพนชัย และชมขบวนแห่ต้นกัณฑ์เทศน์ที่วิจิตรตระการตา

                            ขณะที่นายสันติภาพ เชื้อบุญมี นายกเทศมนตรีตำบลด่านซ้าย กล่าวว่า จะมีนักท่องเที่ยวชาวไทยและต่างชาติเข้ามาเที่ยว อ.ด่านซ้าย ช่วงงานประเพณีบุญหลวง และการละเล่นปีตาโขน ที่จัดขึ้น 3 วันจำนวนมาก โดยช่วงหลังๆ เพิ่มขึ้นทุกปี และปี 2555 จ.เลย ได้นำผู้บริหารส่วนราชการ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น นักเรียนจัดคณะเดินทางไปแสดง "ผีตาโขน" ที่ประเทศเยอรมนีมาแล้ว เพื่อประชาสัมพันธ์ จ.เลย และการละเล่นผีตาโขนให้ชาวโลกได้รู้อย่างแพร่หลาย ปีนี้เชื่อว่านักท่องเที่ยวจะมาเที่ยวงานมากยิ่งขึ้นกว่าทุกๆ ปีที่ผ่านมา

                            ซึ่งก่อนวันงานลูกหลานชาวด่านซ้ายที่ทำงานอยู่ต่างถิ่นจะทยอยกลับภูมิลำเนาเพื่อจัดทำหน้ากากผีตาโขน โดยเทศบาลตำบลด่านซ้ายเข้ามีส่วนร่วมในการจัดงานประเพณีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขนปีนี้ โดยเทศบาลได้จัดมหกรรมอาหารสะอาด รสชาติอร่อย ณ บริเวณตลาดเย็นเทศบาลตำบลด่านซ้ายเชิญชิมอาหารพื้นเมืองและวัฒนธรรมการกินของชาวอำเภอด้านซ้ายที่รสชาติไม่เหมือนใครในภาคอีสานโดยเฉพาะน้ำผักสะทอนที่มีแห่งเดียวในประเทศไทย

 

 

-------------------------

(จัด 'งานบุญหลวง-ละเล่นผีตาโขน' ฉลองเมืองด่านซ้ายครบ 106 ปี : บุญชู ศรีไตรภพ ... รายงาน)