"วิหารพระเจ้าพันองค์" วัดปงสนุกเหนือ ต้นแบบแห่งการอนุรักษ์รางวัลยูเนสโก | คมชัดลึก

  จากความตั้งใจจริงของชาวบ้าน และพระสงฆ์วัดปงสนุกเหนือตั้งแต่ปี 2548 ที่ตั้งใจจะบูรณะซ่อมแซมให้วิหารพระเจ้าพันองค์ ซึ่งรวบรวมเอาจุดเด่นของศิลปะล้านนา-จีน-พม่า เอาไว้อย่างครบถ้วน ทำให้วันนี้ วิหารพระเจ้าพันองค์กลับมาสวยงาม และทรงคุณค่าดังเดิมอีกครั้ง
 
 อนุกูล ศิริพันธ์ สมาชิกเทศบาลนครลำปาง ในฐานะประธานชุมชนบ้านปงสนุกเหนือ กล่าวถึงความสำคัญของวิหารโบราณหลังนี้ว่า วิหารพระเจ้าพันองค์มีความงดงามทางสถาปัตยกรรมด้วยฝีมือเชิงช่างชั้นสูง

 ทั้งยังมีความเชื่อสืบต่อกันมาว่า วิหารหลังนี้สร้างขึ้นโดยฝีมือของ "ช่างเชียงแสน" เลียนแบบ "หอคำเมืองเชียงเกี๋ยง (เชียงเจิ๋ง)" ในแคว้นสิบสองปันนา ประเทศจีน

 วิหารพระเจ้าพันองค์จึงเปรียบเสมือนส่วนผสมของศิลปะล้านนา และสิบสองปันนา ซึ่งมีความลงตัวในทุกส่วนสัด โดยในการบูรณะช่างได้พยายามรักษาชิ้นส่วนต่างๆ ที่เป็นของเดิมเอาไว้ให้มากที่สุด ทั้งลายปูนปั้น ภาพเขียนสี หรือลวดลายฉลุต่างๆ

 จุดมุ่งหมายเพื่อให้ความแตกต่างระหว่างฝีมือช่างโบราณกับช่างปัจจุบันให้น้อยที่สุด มีเพียงผิวพื้นรอบวิหารเท่านั้นที่ได้รื้อเอาอิฐซีเมนต์ออกไป เหลือเพียงพื้นทรายเปล่าๆ เพื่อให้น้ำฝนซึมลงดินได้เร็ว ความชื้นสะสมน้อยลง ปัญหาความชื้นที่ตัววิหารก็จะลดลงไปด้วย

 สันนิษฐานกันว่า วิหารพระเจ้าพันองค์สร้างขึ้นในรัชสมัย "พระเจ้าอนันตยศ" ซึ่งเสด็จมาทรงสร้าง "เมืองเขลางค์นคร" เมื่อปี พ.ศ. 1223

 วัดปงสนุก เดิมมีชื่อเรียกอยู่หลายชื่อ ตามหลักฐานในจารึกที่พบในที่ต่างๆ มีอยู่ 4 ชื่อ คือ วัดศรีจอมไคล วัดศรีเชียงภูมิ วัดดอนแก้ว และ วัดพะยาว(พะเยา)

 ส่วนชุมชนดั้งเดิมบริเวณวัดปงสนุกเป็นผู้คนที่อพยพมาจาก 2 แห่งด้วยกัน คือ มาจากการกวาดต้อนครั้งที่ลำปางไปรบกับเมืองเชียงแสน ราวปี พ.ศ. 2364 และจากเมืองพะเยาเมื่อคราวที่ชาวเมืองพะเยาหนีศึกพม่ามาปักหลักที่นี่

 แต่ทั้งชาวเชียงแสน และชาวพะเยา แม้มาตั้งถิ่นฐานอยู่ที่ใหม่ก็ยังรำลึกถึงบ้านเกิดเมืองนอนเดิม จึงได้เอาชื่อวัดและชื่อบ้านมาเรียก โดยชาวพะเยาก็เรียก "วัดพะยาว(พะเยา)" ขณะที่ชาวเชียงแสนก็เรียก "วัดปงสนุก" ซึ่งเป็นชื่อบ้านเดิมของตนในเชียงแสน

 ความเชื่อดังกล่าวมีหลักฐานยืนยันด้วย เพราะวัดปงสนุกที่ อ.เชียงแสน ก็ยังมีอยู่ให้เห็นกระทั่งในปัจจุบัน
 รูปแบบสถาปัตยกรรมที่เป็นเอกลักษณ์ แตกต่างจากวัดทั่วไปของวัดแห่งนี้ คือ "ม่อนดอย" ซึ่งเป็นเนินเขาพระสุเมรุจำลอง อันเป็นที่ตั้งของวิหารพระเจ้าพันองค์ สร้างด้วยไม้ในลักษณะมณฑป หลังคาซ้อนสามชั้น

 บนสันหลังคาเหนือมุขทั้งสี่สร้างปราสาทไม้จำลองขนาดเล็กหุ้มด้วยสังกะสีฉลุลาย สื่อความหมายถึงทวีปทั้งสี่รอบเขาพระสุเมรุ ทั้งยังมีพระพุทธรูปองค์เล็กรวมมุข 4 ด้าน มีมากถึง 1,000 องค์ อันเป็นที่มาของชื่อ "วิหารพระเจ้าพันองค์"

 ห้องกลางวิหารประดิษฐานพระพุทธรูป 4 องค์ หันพระพักตร์ออกสี่ทิศ ประทับใต้โพธิพฤกษ์ ทำด้วยตะกั่ว ด้านล่างของฐานชุกชีประดับลวดลายรูปช้าง นาค สิงห์ นกอินทรี

 ที่น่าชมอีกอย่าง คือ "ห้องแสดงศิลปวัตถุ" ที่อยู่ด้านข้างวิหารพระเจ้าพันองค์ เป็นศาลาชั้นเดียวขนานไปกับกำแพงบนม่อนดอย จัดแสดงโบราณวัตถุดั้งเดิมของวัดราว 4-5 ชิ้น ได้แก่ อาสนะ สัตตภัณฑ์ ขันดอก แผงพระไม้

 นอกจากนี้ ยังมีนิทรรศการภาพถ่ายก่อน และหลังการบูรณะที่แสดงถึงความตั้งใจในการบูรณะในทุกรายละเอียดไว้ให้ชมอีกด้วย

 ด้วยความร่วมแรงร่วมใจของคนในชุมชนบ้านปงสนุกในการฟื้นฟูองค์ความรู้ด้านสถาปัตยกรรมโบราณ และเทคนิคการตกแต่งแบบดั้งเดิมที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวทำให้วัดวัดปงสนุกเหนือได้รับรางวัล Award of Merit ในระดับดี (Awards of Merit) จากองค์การยูเนสโก

 ที่น่าภาคภูมิใจสุดๆ ก็คือ รางวัลนี้ถือเป็น "รางวัลแรก" ของ "วัดในประเทศไทย" ที่ได้รับการยกย่องในด้านการอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมจากองค์การยูเนสโกอีกด้วย

"กิตตินันท์ รอดสุพรรณ "
[email protected]