กระทงหลงทาง | คมชัดลึก

              เมื่อวันพุธที่ผ่านมา เป็น วันลอยกระทง ซึ่งเป็นเทศกาลที่ได้รับความนิยมอย่างมากจากชาวไทยและชาวต่างประเทศไม่แพ้เทศกาลสงกรานต์ ลอยกระทง ในดินแดนที่เป็นประเทศไทยในปัจจุบันจะเริ่มขึ้นเมื่อใดไม่มีหลักฐานแน่นอน แต่สันนิษฐานว่า น่าจะได้รับอิทธิพลมาจากอินเดีย โดยในอินเดียทุกปีจะมีงานกุมภเมลาเพื่อขอขมาแม่น้ำคงคา และเมื่อครบ 12 ปี ก็จะจัดเป็นงานใหญ่เรียกว่า มหากุมภเมลา

              ดังนั้น วัตถุประสงค์ที่แท้จริงของการลอยกระทงก็คือ การขอขมาต่อแม่น้ำที่เราได้อาศัยดื่มกิน ชำระล้างร่างกาย รวมทั้งทิ้งของเสีย อันเป็นการแสดงความนอบน้อมและระลึกถึงพระคุณของธรรมชาติ ซึ่งเป็นวิถีแบบถ้อยทีถ้อยอาศัยและกตัญญูรู้คุณของคนในสมัยก่อน

              โดยที่ไม่มีหลักฐานชัดเจนว่า ลอยกระทงของไทยเริ่มมาตั้งแต่เมื่อไหร่ เราจึงกำหนดให้กรุงสุโขทัย ซึ่งเป็นเมืองในอุดมคติของไทยเป็นจุดเริ่มต้นของประเพณีนี้ โดยมีวิวัฒนาการมาจากพระราชพิธีจองเปรียง ซึ่งเป็นพิธีในศาสนาพราหมณ์ ที่มีในคืนวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12 โดยมีการจุดโคมเพื่อบูชาเทพเจ้าสำคัญ 3 องค์ อันได้แก่ พระอิศวร พระนารายณ์ และพระพรหม พระเจ้าแผ่นดินในสมัยกรุงสุโขทัยทรงชักชวนให้ข้าราชการและประชาชนประดิษฐ์โคมเพื่อประกวดประชันกัน ตามหนังสือตำรับนางนพมาศกล่าวอ้างว่า ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ หรือนางนพมาศ พระสนมของพระร่วงได้ประดิษฐ์โคมรูปดอกบัวขึ้น พระร่วงพอพระทัย จึงดำริให้แต่งกระทงเป็นรูปดอกบัวลอยในน้ำ

              วิถีชีวิตของคนไทยในอดีตนั้น ผูกพันกับธรรมชาติ ไม่ว่าจะเป็นสายน้ำ พื้นดิน ไร่นา หรือป่าเขาลำนาไพร และเป็นการอยู่ร่วมกับธรรมชาติด้วยความอ่อนน้อมถ่อมตน ดังเช่นคำที่เรียกแม่น้ำว่า แม่พระคงคา เรียกผืนดินว่า แม่พระธรณี เรียกข้าวว่า แม่พระโพสพ เป็นต้น และเมื่อจะทำอะไรทั้งในการมงคลหรือล่วงเกินธรรมชาติ ก็จะต้องบอกกล่าวหรือขออภัยเสียก่อนทุกครั้งไป

              ลักษณะของการพึ่งพาอาศัยธรรมชาติแบบพอสมพอควร ก็ทำให้ทั้งมนุษย์และธรรมชาติอยู่ร่วมกันด้วยความสุข ซึ่งแตกต่างจากปัจจุบันที่เราแสวงหาผลประโยชน์จากธรรมชาติโดยไม่บันยะบันยัง และทำลายทั้งธรรมชาติและตัวเองลงไปทุกขณะ จนแม่น้ำลำธาร ภูเขา ป่าไม้ ผืนดิน ท้องทะเล และอากาศทรุดโทรมลง จนเกิดสภาวะที่เป็นอันตรายต่อมนุษยชาติ เช่น ภาวะโลกร้อน การเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิโลก มลพิษในทะเลและอากาศ ตามมาด้วยภัยธรรมชาติที่รุนแรง วิกฤติการณ์ด้านอาหารและโรคภัยใหม่ๆ ฯลฯ

              เมื่อมองจากเทศกาลลอยกระทง จะเห็นได้ว่า คนไทยในทุกวันนี้ได้เดินทางห่างไกลจากเจตนารมณ์ดั้งเดิมมามาก เทศกาลลอยกระทงในทุกวันนี้ เป็นแค่ความบันเทิงอย่างหนึ่ง และถูกเบี่ยงเบนไปในเรื่องความรักของคนหนุ่มสาว กับความสนุกสนานรื่นเริงต่างๆ คนที่ลอยกระทงส่วนใหญ่ก็มักจะอธิษฐานขอให้ความรักของตนสมหวัง และคอยดูกระทงของตนและคนรักลอยเคียงคู่กัน
และคงไม่รู้หรอกครับว่า กระทงนั้นหลงทางมาตั้งแต่ต้นแล้ว เพราะไม่เคยย้อนไปมองที่มาของการลอยกระทงในอดีตและมีชีวิตที่แปลกแยกจากธรรมชาติไปคนละทิศละทาง

              ท้ายคอลัมน์วันนี้ ขอประชาสัมพันธ์ข่าวเรื่องบริษัทไปรษณีย์ไทย จำกัด ร่วมกับกรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม กำหนดจัดการประกวดผลงานศิลปหัตถกรรมพื้นบ้านไทย (พ.ศ.2555-2556) เพื่อส่งเสริมช่างศิลป์ได้แก่ จักสาน งานปั้นดินเผา งานถักทอ ทั้งแนวดั้งเดิม และแนวร่วมสมัย สนใจติดต่อสอบถามได้ที่ส่วนส่งเสริมการสะสมตราไปรษณียากร โทร.0-2831-37222 ครับ