คิดใหม่
คิดใหม่ : วิถียุติธรรม โดยชาญเชาวน์ ไชยานุกิจ
ปัญหาเรื่องความยุติธรรมในสังคมไทย หากจะมองว่าเป็นปัญหาซ้ำซากก็คงใช่เพราะมักจะได้ยินการร้องเรียนผ่านสื่อมวลชนอยู่เสมอ รวมทั้งในชีวิตประจำวันของคนไทยส่วนใหญ่อาจจะประสบปัญหาการไม่ได้รับความเป็นธรรมในรูปแบบต่างๆ กันไป ไม่ว่าจะเป็นเรื่องปากท้อง การศึกษา หรือการเจ็บไข้ได้ป่วยก็ตาม ซึ่งหากพยายามหาข้อสรุปคงพบสาเหตุว่าคนไทยไม่เสมอภาคกันในการเข้าถึงความยุติธรรม ประเด็นที่ตามมาก็คือทำอย่างไรปัญหานี้จะบรรเทาเบาบางลงไปได้บ้าง
การเข้าไม่ถึงความยุติธรรมในสังคมไทยมีอยู่หลายรูปแบบเริ่มต้นตั้งแต่ความไม่รู้กฎหมาย ไม่รู้จะไปปรึกษาปัญหาข้อกฎหมายเมื่อมีปัญหาหรือแค่อยากขอคำแนะนำเบื้องต้นก็ไม่รู้จะไปขอรับบริการได้ที่ไหน ที่สำคัญอีกประการหนึ่งก็คือแม้ในยุคนี้จะมีสถานที่รับบริการแจ้งเรื่องราวร้องทุกข์มากขึ้น แต่ยังไม่สามารถไขข้อข้องใจหรือแก้ไขข้อขัดข้องให้สำเร็จได้ในเวลาอันสมควร ทำให้ผู้รอคอยความยุติธรรมเบื่อหน่ายและเสื่อมศรัทธาการอำนวยความยุติธรรมเป็นอย่างมาก
พัฒนาการของการแก้ไขปัญหาการเข้าไม่ถึงความยุติธรรมนี้ หลังจากที่ยอมรับกันแล้วว่าปัญหานี้เป็นปัญหาเรื่องสิทธิขั้นพื้นฐานของความเป็นมนุษย์ที่ต้องได้รับการปกป้องและคุ้มครองอย่างเต็มที่และทั้งๆ ที่รัฐธรรมนูญได้เขียนเรื่องนี้ไว้อย่างชัดเจนแล้ว ดังนั้นเพื่อให้เกิดรูปธรรมของการส่งเสริมการเข้าถึงความยุติธรรมอย่างจริงจังจึงได้เกิดกลไกและมาตรการหลายประการที่ปรากฏอยู่ทุกวันนี้ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องกองทุนยุติธรรม การคุ้มครองพยานในคดีอาญา การจ่ายเงินทดแทนให้แก่ผู้ที่ได้รับความเสียหายอันเกิดจากการกระทำผิดทางอาญาหรือการจ่ายเงินให้แก่จำเลยในคดีอาญาที่ศาลได้ยกฟ้องเนื่องจากไม่ได้เป็นผู้กระทำผิด รวมทั้งการส่งเสริมให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการยุติธรรมตามแนวคิดยุติธรรมชุมชน
อย่างไรก็ตาม ต้องยอมรับว่าสังคมไทยยังไม่ได้รับบริการด้านนี้อย่างทั่วถึง คงมีเพียงบางกลุ่มเท่านั้นที่ได้รับบริการ จำเป็นต้องส่งเสริมให้ประชาชนได้รับบริการโดยสะดวกและรวดเร็วกว่าที่เป็นอยู่อีกมาก ส่วนสาเหตุที่สำคัญของการไม่ได้รับบริการอย่างทั่วถึงคงเป็นประเด็นข้อจำกัดด้านงบประมาณและบุคลากรอันเป็นข้อจำกัดของงานบริการสาธารณะที่อิงอยู่กับระบบราชการอันเป็นที่รับทราบกันทั่วไป
สิ่งท้าทายสำหรับการพัฒนาการอำนวยความยุติธรรมให้ประชาชนเข้าถึงความยุติธรรมได้อย่างเสมอภาคกันก็คือการมีมุมมองว่างานด้านนี้เป็นงานบริการสาธารณะที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นร่วมกับชุมชนควรจะได้รับการส่งเสริมให้ดำเนินการเพื่อเป็นการตอบสนองความต้องการของท้องถิ่นในกรอบความคิดของการกระจายอำนาจสู่ท้องถิ่น แทนที่จะเป็นเรื่องของการบริหารราชการส่วนกลางอย่างเช่นทุกวันนี้
ในช่วงแรกของการดำเนินการโดยท้องถิ่นและชุมชนที่ว่านี้จะมุ่งเน้นด้านการบริหารจัดการในชุมชนเป็นหลัก ส่วนงานด้านกฎหมายและงบประมาณส่วนใหญ่ยังคงเป็นภารกิจของราชการส่วนกลางไม่ว่าจะเป็นเรื่องของกฎระเบียบ การพัฒนารูปแบบ การกำกับดูแลให้คำแนะนำ รวมทั้งงานทางด้านวิชาการต่างๆ ดังนั้นท้องถิ่นและชุมชนคงมีส่วนร่วมในด้านการให้บริการให้แก่ชุมชน
การมีมุมมองว่าควรกระจายอำนาจให้ชุมชนและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นได้มีส่วนร่วมในงานด้านการอำนวยความยุติธรรมเพื่อให้ประชาชนได้เข้าถึงความยุติธรรมอย่างทั่วถึงและเสมอภาคตามแนวคิดการกระจายอำนาจขณะนี้มีอยู่ในระดับอำเภอเป็นรูปแบบของการทำหน้าที่ไกล่เกลี่ยข้อพิพาททั้งทางแพ่งและทางอาญา หากเห็นว่าเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีก็น่าจะต้องส่งเสริมให้เรื่องนี้มีการพัฒนาต่อไปได้
ต้องกล้าคิดกล้าทำเพื่อให้หลักนิติธรรมระดับรากฐานมั่นคงควบคู่กับความเป็นประชาธิปไตย