ชำแหละ UPOV 1991 คืออะไร? เก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่ออาจติดคุก? | คมชัดลึก

 

คมจบให้! ชำแหละ UPOV 1991 คืออะไร? ทุนผูกขาดเมล็ดพันธุ์ หรือก้าวใหม่เกษตรไทย? ทำไมเกษตรกรถึงคัดค้าน คำว่า UPOV 1991 กลับมาเป็นประเด็นถกเถียงและจับตาในสังคมไทยอย่างหนัก โดยเฉพาะในบริบทการเจรจาความตกลงการค้าเสรี (FTA) ระหว่างไทยกับสหภาพยุโรป (EU) ซึ่งถือเป็นกติกาสากลด้านทรัพย์สินทางปัญญาที่อาจเปลี่ยนโครงสร้างภาคการเกษตรและการค้าเมล็ดพันธุ์ของประเทศในระยะยาว

 

 

 

UPOV 1991 คืออะไร?

• UPOV 1991 คือ อนุสัญญาระหว่างประเทศว่าด้วยการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ (International Union for the Protection of New Varieties of Plants - ฉบับแก้ไขปี 1991) มีหลักการสำคัญในการให้ สิทธิผูกขาดแก่นักปรับปรุงพันธุ์พืช (เช่น บริษัทวิจัยและพัฒนาเมล็ดพันธุ์) ในการควบคุม ผลิต จำหน่าย นำเข้า-ส่งออก และเก็บค่าตอบแทน (Royalty Fee) จากพันธุ์พืชใหม่ที่ตนคิดค้น คล้ายกับระบบลิขสิทธิ์เพลงหรือสิทธิบัตร

 

สาระสำคัญของ UPOV 1991

• เกณฑ์คุ้มครองพันธุ์พืชใหม่: พืชที่จะได้รับสิทธิคุ้มครองต้องผ่านการทดสอบหลัก 4 ประการ ได้แก่ ใหม่ (New), แตกต่างจากพันธุ์อื่น (Distinct), สม่ำเสมอ (Uniform) และคงตัวทางพันธุกรรม (Stable)

 

• ขยายระยะเวลาและขอบเขตคุ้มครอง: ให้ระยะเวลาคุ้มครองยาวนานขึ้น โดยกำหนดขั้นต่ำ 20 ปีสำหรับพืชทั่วไป และ 25 ปีสำหรับไม้ยืนต้นหรือไม้เถา (เทียบกับ พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ของไทยที่กำหนดไว้ 12, 17 หรือ 27 ปีตามชนิดพืช) อีกทั้งความคุ้มครองยังขยายไปถึงผลผลิต ผลิตภัณฑ์ และพันธุ์พืชที่ถูกนำไปพัฒนาต่อยอดเพียงเล็กน้อย (Essentially Derived Varieties - EDV)

 

• จำกัดสิทธิเกษตรกร (Farmers' Privilege): การเก็บเมล็ดพันธุ์จากผลผลิตเพื่อนำไปปลูกต่อในฤดูกาลถัดไป หรือการแลกเปลี่ยนเมล็ดพันธุ์ระหว่างเกษตรกร จะไม่ได้ทำได้อย่างอิสระเหมือนวิถีดั้งเดิม แต่จะถูกจำกัดให้อยู่ภายใต้เงื่อนไข ข้อยกเว้น หรือการจ่ายค่าธรรมเนียมตามที่กฎหมายกำหนด

 

 

 

สรุปข้อดี-ข้อเสีย และประเด็นถกเถียงในไทย

• ความกังวลและการสนับสนุนประเด็น UPOV 1991 ในประเทศไทย มีมุมมองที่แตกต่างกันอย่างชัดเจนระหว่างภาครัฐ เอกชนผู้พัฒนาพันธุ์พืช และกลุ่มเกษตรกร/ภาคประชาชน 

 

• ประเด็นมุมมองฝ่ายคัดค้าน (เกษตรกร / ภาคประชาสังคม)มุมมองฝ่ายสนับสนุน (ภาครัฐ / ผู้ผลิตเมล็ดพันธุ์)

 

• การเก็บเมล็ดพันธุ์กังวลว่าเกษตรกรจะสูญเสียสิทธิในการเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อ ต้องพึ่งพาการซื้อเมล็ดพันธุ์ใหม่ทุกรอบผลิตUPOV 1991 มีข้อยกเว้น (Article 15(2)) ให้แต่ละประเทศกำหนดกฎหมายอนุญาตให้เกษตรกรเก็บเมล็ดไว้ปลูกต่อในแปลงตนเองได้

 

• ต้นทุนการผลิตเกษตรกรเสี่ยงแบกรับค่าเมล็ดพันธุ์ที่อาจปรับตัวสูงขึ้น จากกลไกผูกขาดของกลุ่มทุนข้ามชาติกลไกตลาดและการแข่งขันจะช่วยควบคุมราคา พันธุ์ใหม่ช่วยเพิ่มผลผลิตและคุ้มค่าแก่การลงทุน

 

• ความเสี่ยงทางกฎหมายกังวลเรื่องการถูกฟ้องร้อง หากเกสรจากพืชจดทะเบียนปลิวมาผสมในแปลง หรือการขยายสิทธิไปถึงผลผลิตทางวิทยาศาสตร์ พืชผสมข้ามสายพันธุ์จะมีลักษณะเปลี่ยนไป ไม่เข้าเกณฑ์ละเมิด และสิทธิผลผลิตครอบคลุมเฉพาะส่วนขยายพันธุ์ที่ได้มาโดยผิดกฎหมายเท่านั้น

 

• การลงทุนและวิจัยกังวลว่าอาจไม่มีข้อบังคับเรื่องการแบ่งปันผลประโยชน์ (Benefit Sharing) คืนสู่ชุมชนท้องถิ่นอย่างชัดเจนเท่ากฎหมายเดิมช่วยดึงดูดการลงทุนด้านเทคโนโลยีชีวภาพ ป้องกันไม่ให้พันธุ์พืชที่ไทยพัฒนาถูกต่างชาตินำไปดัดแปลงต่อยอดโดยไม่ได้รับอนุญาต

 

 

 

 

สถานะปัจจุบันของประเทศไทย  ยังไม่ได้เข้าเป็นภาคีสมาชิก UPOV 1991 โดยยังคงใช้ พระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 เป็นกฎหมายหลักในการกำกับดูแล ท่ามกลางการเจรจา FTA ไทย-EU รัฐบาลไทยยืนยันว่าเรื่องนี้ยังอยู่ระหว่างการศึกษา วิเคราะห์ผลกระทบ และรับฟังความคิดเห็นจากทุกภาคส่วนอย่างรอบคอบ โดยเน้นย้ำว่าจะรักษาพื้นที่นโยบายเพื่อปกป้องสิทธิเกษตรกรรายย่อยและสร้างความเป็นธรรมแก่ทุกฝ่ายก่อนหาข้อสรุปในอนาคต