ขยายผลปุ๋ยสั่งตัด | คมชัดลึก

เป็นความเดือดร้อนของเกษตรกรที่นั่น ซึ่งใช้ปุ๋ยข้าวโพดอย่างไม่เข้าใจและเสียเงินโดยเปล่าประโยชน์ เพราะว่าเอาปุ๋ยนาข้าวและคำแนะนำที่ใช้กับนาข้าวมาใช้กับการปลูกข้าวโพด ผลก็คือต้นทุนค่าปุ๋ยสูงมากประมาณครึ่งหนึ่งของต้นทุนทั้งหมด

ในขณะที่ผลผลิตไม่ได้เป็นอย่างที่หวังไว้ เมื่อนักวิชาการเข้าไปร่วมกับชาวบ้านโดยใช้กระบวนการวิจัยเข้าช่วย จนเกิดการปรับเปลี่ยนวิธีคิดและสร้างความเข้าใจเรื่องการใช้ปุ๋ยให้แก่ชาวบ้านได้แล้ว คราวนี้กลุ่มเกษตรกรที่นครไทยซึ่งเข้าร่วมโครงการก็เกิดความมั่นใจและใช้ความรู้นี้ในการปลูกข้าวโพด รวมทั้งจากเดิมที่เคยกล้าๆ กลัวๆ และทดลองใช้รูปแบบการให้ปุ๋ยใหม่นี้ในพื้นที่บางส่วนเท่านั้น แต่หลังจากเห็นว่าได้ผลดี จึงขยายผลออกไปใช้จนเต็มพื้นที่ คราวนี้สำหรับเกษตรกรรายอื่นที่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการตั้งแต่แรก จะมีวิธีใดในการขยายผลและใช้ความรู้นี้ในการผลิตข้าวโพดต่อไป

ทีมนักวิจัยเรื่องนี้ ซึ่งมี ดร.ธนูชัย กองแก้ว และ ดร.ทัศนีย์ อัตตะนันทน์ จากมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ใช้กระบวนการวิจัยแบบมีส่วนร่วม คือให้เกษตรกรที่ร่วมโครงการได้ร่วมในการวิจัยด้วย คือให้เกษตรกรปลูกข้าวโพดและใช้ปุ๋ยอย่างที่เคยใช้มา แล้วกันพื้นที่ส่วนหนึ่งมาปลูกข้าวโพดและใช้ปุ๋ยตามคำแนะนำของนักวิชาการที่เรียกว่า “ปุ๋ยสั่งตัด” หลังจากนั้นก็ให้ชาวบ้านร่วมกันเก็บข้อมูลเองไม่ว่าจะเป็นค่าปุ๋ย ผลผลิตที่ได้ และอื่นๆ จนเกิดเป็นแปลงสาธิตกลายๆ เนื่องจากปลูกเปรียบเทียบกันระหว่างวิธีการเดิมกับตามคำแนะนำของนักวิชาการ พอใกล้เก็บเกี่ยวได้ ก็จึงมีการริเริ่มงานที่เรียกว่า “วันพบเกษตรกร” โดยการร่วมมือกับ ส.ป.ก. และเชิญเกษตรกรจากที่อื่นมาประชุมและร่วมกันเรียนรู้ผลที่ได้จากการทำจริงในแปลง

 งานนี้มีการเชิญผู้ว่าราชการจังหวัด คือ ดร.ปรีชา เรืองจันทร์ และรองเลขาธิการ ส.ป.ก. คือ ดร.วีระชัย นาควิบูลย์พงศ์ เข้ามาร่วมด้วย ผลก็คือจากการประเมินด้วยสายตา ข้าวโพดที่มีการใช้ปุ๋ยตามคำแนะนำของนักวิชาการมีฝักขนาดใหญ่กว่า และคาดการณ์ได้ว่าผลผลิตต่อไร่น่าจะสูงกว่า (ซึ่งก็เป็นจริงดังคาด เพราะเมื่อเก็บเกี่ยวผลผลิตแล้วก็เป็นไปตามนั้น) ในขณะที่ตัวเลขข้อมูลค่าปุ๋ยซึ่งมีอยู่ในมือเรียบร้อยแล้ว แสดงให้เห็นชัดเลยว่าค่าปุ๋ยลดลงอย่างมาก ความมั่นใจของชาวบ้านก็เกิดขึ้น และอยากเปลี่ยนวิธีการใช้ปุ๋ยมาเป็นการใช้ตามวิธีการของปุ๋ยสั่งตัด ท่านผู้ว่าฯ เลยสั่งการให้มีการขยายผลความรู้นี้ไปยังเกษตรกรรายอื่นให้ทั่วทั้งจังหวัด รวมทั้งท่านรองเลขาธิการ ส.ป.ก. ก็พร้อมที่จะร่วมมือในการขยายผลความรู้นี้ไปยังเกษตรกรในพื้นที่ของ ส.ป.ก. ซึ่งอาจหมายความรวมถึงการขยายผลออกไปยังจังหวัดอื่นด้วย
ผลจากความพยายามของนักวิจัยเช่นนี้โดยเริ่มต้นจากจุดเล็กๆ ที่ อ.นครไทย ซึ่งต้องร่วมกันสร้างของจริงให้เห็นได้ด้วยตา ประเมินได้โดยดูจากข้อมูล และเชิญผู้ที่มีหน้าที่เกี่ยวข้องมาร่วมเป็นพยานและใช้กลไกทางนโยบายผลักดันการขยายผลเช่นนี้ ต่อไปนี้อาจเห็นว่ามีการใช้เทคโนโลยี “ปุ๋ยสั่งตัด” แพร่หลายไปทั่วประเทศ จึงอยากบันทึกเรื่องราวนี้ไว้ เผื่อว่าในอนาคตเมื่อเทคโนโลยีปุ๋ยสั่งตัดแพร่หลายมากขึ้นแล้ว จะได้เข้าใจว่ากระบวนการต่างๆ ที่เกี่ยวข้องในการผลักดันมีความเป็นมาและยากลำบากอย่างไร

รศ.ดร.พีรเดช ทองอำไพ