พอแล้วรวย - เมื่อปลาเป็นหมัน | คมชัดลึก

ชาวบ้านไม่มีปลาจะกินแล้ว ต้องลงมาซื้อปลาที่ตลาดไทโน่นแน่ะ” ถ้าฟังดูผิวเผินก็จะเป็นเรื่องตลก ปลาจะเป็นหมันได้อย่างไร สำหรับชาวบ้าน

 ปลาเป็นหมันหมายถึงปลาไม่วางไข่ เพราะน้ำมันน้อยเกินไปที่ปลาจะขึ้นไปวางไข่ได้ สำหรับอาจารย์ยักษ์นี่เป็นสัญญาณเตือนภัยที่ร้ายแรงอีกอย่างที่บ่งบอกถึงความเลวร้ายของระบบนิเวศของประเทศไทย คนไทยใช้คำว่า “กินข้าวกินปลา” แทนคำว่า “อาหาร” มานานเพราะอาหารของคนไทยนั้นมี “ข้าว และปลา” เป็นหลัก ในระยะเวลาอันไม่ไกลจากนี้ คนไทยอาจจะต้องใช้วลีอื่น เพราะคนไทยจะไม่มี “ปลา” ให้กินอีกต่อไป

 ในอดีตนอกจากแม่น้ำลำคลอง สายน้ำมากมายที่ปลาสามารถไปวางไข่ได้ แหล่งวางไข่ที่สำคัญอันดับหนึ่งไม่แพ้กันก็คือ ท้องนา 65 ล้านไร่ ท้องนาถือได้ว่าเป็นแหล่งวางไข่ชั้นยอด เพราะมีระดับความลึกของน้ำพอดี มีแสงแดดพอดี มีอาหารอุดมสมบูรณ์ แต่ทันทีที่ชาวนาสาดสารพิษลงท้องนา สารไนไตรท์ที่มีสภาพเป็นกรดก็ทำลายไข่ปลา ทำให้ไข่ไม่เกิดเป็นตัว บางที่รอดเป็นตัว พอเจอยาฆ่าแมลงก็ตายหมด แหล่งเพาะพันธุ์ปลาที่มีขนาดมหึมาถึง 65 ล้านไร่ถูกทำลายทันทีที่วัฒนธรรมการปลูกข้าวด้วยสารเคมีถือกำเนิด นับเป็นการทำลายแหล่งอาหารที่อุดมสมบูรณ์อย่างน่าเสียดาย

 ไม่เพียงแต่ปลา แม้แต่กบ เขียด สัตว์เล็กสัตว์น้อยที่เป็นห่วงโซ่อาหารของสัตว์ในท้องนาก็ถึงคราอวสานกันหมด ชาวนาอีสานที่ไม่มีโอกาสได้กินปลาทะเลเหมือนคนภาคอื่น ก็ได้อาศัยปลาน้ำจืดในท้องนาตัวเองนี่แหละเป็นแหล่งผลิตปลาร้า อาหารหมักชีวภาพสุดยอดของพี่น้องชาวอีสาน แต่ตอนนี้ปลาในท้องนาเป็นเพียงตำนานที่ได้แต่เล่าให้ลูกหลานฟังเสียแล้ว

 ดร.ไทสัน อาร์. โรเบิร์ตส์ นักวิจัยผู้เชี่ยวชาญด้านพันธุ์ปลา จากสถาบันวิจัยเขตร้อน สมิธโซเนียน สหรัฐอเมริกาได้ให้ข้อมูลเสริมถึงปัญหาที่ปลาวางไข่ไม่ได้ อีกสาเหตุหนึ่งก็คือ เขื่อนและอ่างเก็บน้ำที่กั้นเส้นทางการเดินทางของปลา ผู้เชี่ยวชาญด้านพันธุ์ปลาท่านนี้ระบุว่า ปลาในแถบเขตร้อนซึ่งรวมถึงประเทศไทยมีพฤติกรรมในการวางไข่ไม่เหมือนกัน ปลาบางชนิดเมื่อฝนตกใหม่ๆ ก็จะเริ่มอพยพเพื่อขึ้นไปวางไข่ บางชนิดต้องรอให้ระดับน้ำสูงจนได้ระดับจึงจะเริ่มอพยพ และวิธีการวางไข่ของปลาก็จะแตกต่างกันออกไป บางชนิดจะวางไข่ครั้งเดียวหลายล้านฟอง แต่บางชนิดจะวางไข่หลายครั้ง หลายพื้นที่ บางชนิดจะวางไข่ในแม่น้ำสายเดิมตลอด ไม่เปลี่ยนแปลง

 นอกจากการอพยพเพื่อวางไข่แล้ว ปลาในแถบนี้จะอพยพเพื่อหาอาหารด้วย ซึ่งการหาอาหารของปลาจะเกิดขึ้นตลอดทั้งปี เขื่อนและอ่างเก็บน้ำมากมายในประเทศไทยจึงเป็นตัวแปรสำคัญในการตัดวงจรชีวิตของปลาหลายสายพันธุ์ ทำให้จำนวนปลาลดน้อยลงไป ปัจจัยเสริมอีกอย่างที่ทำให้สถานการณ์การวางไข่ของปลาแย่ลงก็คือ ปริมาณน้ำในเขื่อนที่ลดน้อยลงทำให้ปลากระโดดขึ้นไปวางไข่ไม่ได้ นอกจากนี้ปริมาณน้ำน้อย ทำให้น้ำไม่มีการเคลื่อนไหว น้ำที่แช่นิ่งเกิดเป็นก๊าซพิษ ปลาวางไข่ไม่ได้อีก ทั้งหมดจึงกลายมาเป็นที่มาของคำว่า “ปลาเป็นหมัน”

 คงเป็นเหตุการณ์น่าสยองที่คนไทยจะไม่มี “ปลา” กินเพราะปลาสูญพันธุ์ไปหมดเหมือนไดโนเสาร์ เมื่อถึงเวลานั้น วงจรห่วงโซ่อาหารห่วงสุดท้ายก็ขาดสะบั้นลง “ผมคิดว่าถึงเวลาที่จะต้องเปลี่ยนวิธีการพัฒนาที่ทำลายทรัพยากรแล้ว เพราะที่ผ่านมาประเทศไทยเดินตามถนนสายการพัฒนาอย่างไม่ยั่งยืน เป็นถนนการพัฒนาที่มุ่งหน้าสู่เหว" เป็นการย้ำถึงความผิดพลาดของเส้นทางการพัฒนาของประเทศไทยที่ ดร.ไทสัน กล่าวเมื่อปี 2543 เกือบ 10 ปีมาแล้ว สงสัยจริงว่า ฝรั่งเห็นมานานแล้ว แต่ทำไมคนไทยมองไม่เห็น อ๋อ ไม่น่าแปลกใจเพราะคนไทยใส่แว่นยี่ห้อ “โมหภูมิ”

อาจารย์ยักษ์ มหา’ลัยคอกหมู