การเดินทางของ ‘เหรียญประพาสมาลา’ | คมชัดลึก

 

     “เหรียญประพาสมาลา” หรือที่รู้จักกันทั่วไปในนาม “เหรียญที่ระลึกเสด็จประพาสยุโรป” เป็นเหรียญอิสริยาภรณ์ประเภทเหรียญที่ระลึกสร้างขึ้นเพียง 500 เหรียญ เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเจริญทางพระราชไมตรีกับประเทศในแถบยุโรปครั้งแรกในพ.ศ.2440 (ร.ศ.116) จวบจนปัจจุบันเส้นทางชีวิตของเหรียญได้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางคุณค่าจากเหรียญอิสริยาภรณ์สู่เครื่องรางของสามัญชนในที่สุด 

 

ลุพธ์ อุตมะ

     เรื่องราวข้างต้นถูกเปรยขึ้นโดย ลุพธ์ อุตมะ คนไทยคนแรกที่ได้รับทุนการศึกษาจากพิพิธภัณฑ์ The Victoria and Albert Museum ณ กรุงลอนดอน สาขา FashionHistory ผู้ทำวิจัยในหัวข้อนี้โดยตรง และเขายังเป็นส่วนหนึ่งของทีมงานที่ได้รับรางวัล BAFTA และรางวัลออสการ์สาขาการออกแบบเครื่องแต่งกาย จากภาพยนตร์เรื่อง The Duchess ในพ.ศ. 2550 และ The Young Victoria ในพ.ศ.2551 ก่อนเข้าสู่เนื้อหาเชิงลึกเพื่อเป็นการเผยแพร่ให้ประชาชนทั่วไปได้ตระหนักถึงพระปรีชาสามารถในด้านการพัฒนาประเทศชาติให้ทัดเทียมอารยประเทศของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5  ในการ จัดบรรยายเรื่อง “จากเหรียญราชอิสริยาภรณ์สู่เครื่องรางของสามัญชน: การเดินทางของเหรียญประพาสมาลาจากฝรั่งเศสสู่สยามในปี พ.ศ. 2440” ที่ พิพิธภัณฑ์ผ้า ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ จัดขึ้นเมื่อวันก่อน 
      ลุพธ์ อุตมะ นักศึกษาระดับปรัชญาดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาประวัติศาสตร์ศิลปะและโบราณคดี จากวิทยาลัยบูรพคดีและแอฟริกาศึกษา มหาวิทยาลัยลอนดอน สหราชอาณาจักร กล่าวว่า เดิมเหรียญที่ระลึก ซึ่งจัดทำขึ้นเพื่อเป็นที่ระลึกหรือเป็นอนุสรณ์สำหรับเหตุการณ์สำคัญของบ้านเมืองนั้น จะผลิตด้วยโลหะมีค่า ทองคำ เงิน และโลหะผสมทองแดง แต่ไม่มีสภาพเป็นเงินตราและไม่สามารถชำระหนี้ได้ตามกฎหมาย เหรียญที่ระลึกนับได้ว่าเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่มีคุณค่าไม่น้อยไปกว่าเอกสารทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีอื่นๆ เนื่องจากสามารถสืบค้น และวิเคราะห์เรื่องราววิถีชีวิตความเป็นอยู่และสภาพเศรษฐกิจในแต่ละยุคได้จากเหรียญที่จัดทำขึ้น  โดยในช่วงสมัยรัชกาลที่ 5 ประเทศยุโรปได้ขยายอาณานิคมไปยังดินแดนอื่นๆ รวมถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งขณะนั้นฝรั่งเศสกําลังขยายอาณานิคมเข้ามายังประเทศสยามในสมัยนั้น ส่งผลให้ประเทศสยามมีปัญหาขัดแย้งกับฝรั่งเศสอย่างรุนแรง ดังนั้นรัชกาลที่ 5 ทรงมีนโยบายเสด็จประพาสยุโรปเพื่อเจริญสัมพันธไมตรี ระหว่างประเทศสยามกับประเทศในยุโรป และที่สําคัญเป็นการลดความตึงเครียดทางการเมืองระหว่างประเทศสยามกับฝรั่งเศส
  “พระองค์เสด็จประพาสยุโรป ครั้งที่ 1 ในพ.ศ.2440 โดยให้ความสําคัญในการเสด็จประพาสฝรั่งเศสในลําดับแรก ซึ่งในการเสด็จประพาสยุโรปในครั้งนี้พระองค์ทรงศึกษาวิทยาการใหม่ๆ เพื่อนํามาพัฒนาประเทศ และที่สําคัญทรงสนพระทัยเสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรโรงกษาปณ์ของรัฐบาลฝรั่งเศสที่มีชื่อเสียง หลังจากนั้นทรงโปรดเกล้าฯ ให้โรงกษาปณ์ดังกล่าวสร้างเหรียญที่ระลึกเสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ 1 หรือเหรียญประพาสมาลา จำนวน 500 เหรียญ มีขนาด 50 มิลลิเมตร และ 32 มิลลิเมตร ประกอบไปด้วย เหรียญทองแดงกาไหล่ทอง เหรียญเงิน เหรียญทองแดง เพื่อพระราชทานแก่พระบรมวงศานุวงศ์และผู้ติดตาม โดยใน พ.ศ.2441 สถานทูตสยาม ณ กรุงลอนดอน ได้มอบเหรียญประพาสมาลาเนื้อเงินให้แก่พิพิธภัณฑ์ The South Kensington Museum (ปัจจุบันคือ The Victoria and Albert Museum) เพื่อเป็นที่ระลึกในการเสด็จประพาสที่พิพิธภัณฑ์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2440" ลุพธ์ ย้อนประวัติความเป็นมาของเหรียญประพาสมาลา
 อัตลักษณ์ที่ถูกประดิษฐ์ขึ้นในเหรียญประพาสมาลามีลักษณะทางกายภาพของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทั้งพระองค์ พระพักตร์ พระเกษา พระมัสสุ (หนวด)  และฉลองพระองค์แบบทหารตะวันตก ภายใต้อุดมการณ์ความเป็นสุภาพบุรุษในสมัยวิคตอเรีย สิ่งที่น่าสนใจในเหรียญ คือ เครื่องราชอิสริยาภรณ์ เซนต์แอนดรูว์ (St. Andrew) ชั้นที่หนึ่ง บนพระอุระ ซึ่งเป็นเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสูงสุดของรัสเซีย ที่พระเจ้าอเล็กซานเดอร์ที่ 3 แห่งรัสเซีย พระราชบิดาของมกุฎราชกุมารรัสเซีย ได้โปรดเกล้าฯ พระราชทานแด่รัชกาลที่ 5 ในขณะที่ซาเรวิช มกุฎราชกุมารรัสเซีย เสด็จฯ ประทับอยู่ที่สยามประเทศ เมื่อ พ.ศ.2434 (ค.ศ.1891) โดยรัชกาลที่ 5 ได้ถวายเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ อันเป็นเครื่องราชฯ ชั้นสูงสุดของไทยแก่มกุฎราชกุมารรัสเซียเช่นกัน ซึ่งส่วนมากจะพระราชทานให้เฉพาะพระราชวงศ์เท่านั้น ซึ่งเป็นนัยว่าราชวงศ์รัสเซียกับสยามเหมือนเป็นพี่น้องกัน
       “ก่อนที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จะเสด็จประพาสฝรั่งเศสอย่างเป็นทางการในเดือนกันยายน พ.ศ.2440 พระองค์ได้เสด็จฯ เยือนเมืองเซนต์ปีเตอร์สเบิร์กราชอาณาจักรรัสเซีย ในเดือนกรกฎาคมปีเดียวกัน ซึ่งสมเด็จพระจักรพรรดินิโคลัสที่ 2 แห่งราชอาณาจักรรัสเซีย ทรงต้อนรับอย่างสมพระเกียรติและอบอุ่น พร้อมทั้งพระบรมวงศานุวงศ์แห่งราชวงศ์โรมานอฟ และจากประชาชนรัสเซีย รวมทั้งพระจักรพรรดินิโคลัสได้ฉายพระรูปกับพระองค์เพื่อเป็นที่ระลึก ซึ่งถ้าสังเกตจะเห็นว่า พระองค์ทรงประดับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เซนต์แอนดรูว์ ทุกครั้งที่ฉายพระรูป ในขณะที่พระจักรพรรดิ นิโคลัสไม่ทรงประดับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ใดๆ เพื่อเป็นการถวายพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระรูปดังกล่าวก็ได้รับการตีพิมพ์ลงในหนังสือพิมพ์ L’ILLUSTRATION ฉบับวันที่ 11 กันยายน ค.ศ.1897 (พ.ศ.2440) เพื่อแสดงให้ฝรั่งเศสเห็นถึงความสัมพันธ์อันแน่นแฟ้นระหว่างราชอาณาจักรรัสเซียและสยามประเทศ และช่วยผ่อนคลายความตึงเครียดทางการเมืองของสยามและฝรั่งเศสในห้วงเวลานั้น” ลุพธ์กล่าว 
 สำหรับผู้สนใจสามารถเข้าร่วมกิจกรรมครั้งต่อไป ติดตามรายละเอียดกิจกรรมได้ที่เฟซบุ๊ก www.facebook.com/qsmtthailand อินสตาแกรม @queensirikitmuseumoftextiles