สิ่งสำคัญของงานศิลปะแขนงต่างๆ อยู่ที่การสืบทอด เรียนรู้ และพัฒนา
โชคดีว่า อ.ลอง จ.แพร่ มีทั้งศิลปะและผู้สืบทอด ทุกวันนี้เรายังสามารถหาเครื่องดนตรีล้านนาดีๆ ในราคาจับต้องได้ หรือ ผ้าทอตีนจกสวยๆ ที่ควรค่ากับการสวมใส่ในงานสำคัญ และสำคัญหว่านั้น ยังเป็นงานแฮนด์เมดที่สร้างงาน สร้างรายได้ให้กับชุมชนอีกด้วย
“โฮงซึงหลวง” แหล่งอนุรักษ์เรียนรู้ศิลปวัฒนธรรมพื้นบ้านของอำเภอลอง เกิดขึ้นมาจากการผลักดันของ บอม-จีระศักดิ์ ธนูมาศ ที่เริ่มจากความชื่นชอบ และฝึกเล่นดนตรีพื้นเมืองมาแต่เล็ก ฝึกฝนกับคนเฒ่าคนแก่ จนตั้งเป็นวงดนตรีขึ้นไปเล่นตามโรงเรียน แต่เพราะเครื่องดนตรีมีราคาแพง จึงรวมกลุ่มกับครูทำดนตรีมาแลกเปลี่ยนเรียนรู้กัน รวมถึงตะเวนหาความรู้จากผู้ที่รู้เรื่องเครื่องดนตรีล้านนา เช่น อ.วรเชษฐ์ ศรีวงศ์พันธุ์ ครูพื้นบ้านแห่งล้านนา ที่ได้รับรางวัล แทนคุณแผ่นดินประจำปี 2552 ของ นสพ.คมชัดลึก ซึ่งทำงานอยู่ที่โรงไฟฟ้าแม่เมาะ จ.ลำปาง เนื่องจากอ.วรเชษฐ์ เคยร่วมวงเล่นดนตรีด้วยกัน รวมทั้งยังมีความรู้ในเรื่องเครื่องดนตรีล้านนา เป็นงานช่างไม้ และทำเครื่องดนตรีด้วยตัวเอง และยังได้ไปเรียนกับพ่อครูบุญรัตน์ ทิพยรัตน์ ที่จ.เชียงใหม่ ซึ่งเคยเป็นช่างทำเครื่องดนตรีไทยในรั้วในวังมาก่อน โดยท่านได้ให้ความรู้ในการกำหนดรูปแบบและโครงสร้างเครื่องดนตรี แล้วเราก็นำมาพัฒนาต่อ
พอมั่นใจ จึงได้เกิดเป็นโฮงซึงหลวงขึ้น ในปี 2546 ที่เป็นทั้งบ้านพัก แหล่งเรียนรู้การเล่นและทำเครื่องดนตรีล้านนา จำพวกสะล้อ ซอ ซึง
ปรัชญา หรือน้องคอท ที่เพิ่งพ้นการเกณฑ์ทหารมา กำลังนั่งฉลุลายกล่องเสียง ส่วนน้องโบ้ที่ยังเรียนอยู่ม.5 ที่พะเยา กำลังวาดวงเวียนบนกล่องเสียงเพื่อกำหนดจุดสำหรับฉลุลาย ต่างขะมักเขม้นทำงาน ทั้งคู่บอกว่า อยากมาเรียนรู้
"ที่นี่เปิดให้มาพักฟรี เรียนฟรี หรือจะทำเครื่องดนตรีเองก็ได้ เราก็ให้ไม้ ลองทำ และนำกลับไปเล่นที่บ้านได้ แต่ถ้าต้องการเครื่องดนตรีที่ได้มาตรฐาน และใช้ไม้ที่ดีหน่อย เราก็มีขายในราคาไม่แพง" ครูบอมเล่าถึงการสร้างแหล่งเรียนรู้ กับสิ่งที่ได้รับกลับมาคือการบอกต่อ เหมือนเป็นการช่วยประชาสัมพันธ์ไป และท้่ายที่สุด เครื่องดนตรีล้านนาเหล่านี้ก็จะไม่จางหายไปกับการเวลา
ที่โฮงซึงหลวง นอกจากจะมีโรงงานทำเครื่องดนตรีแล้ว ยังมีแหล่งอนุรักษ์ผ้าพื้นเมืองของกะเหรี่ยง โดย พี่โด ที่มีความชื่นชอบผ้าพื้นเมืองจึงได้ลงมาเก็บรวบรวม ออกแบบ รวมถึงหาตตลาดให้ด้วย เนื่องจากที่ อ.ลอง มีหมู่บ้านกะเหรี่ยง ซึ่งเป็นกะเหรี่ยงที่อพยพมาจากแม่วะ จ.ลำปาง มาอยู่ที่ บ้านจองไฟ และบ้านแม่ตะนะ และที่บ้านแม่วัง ใน อ.วังชิ้น พี่ดดจึงได้ผ้าทอกะเหรี่ยงสวยๆ มาสะสมเพื่อให้เป็นแหล่งเรียนรู้ และใครสนใจก็ซื้อหาไปใช้ได้เช่นกัน
ศิลปินผ้าทอแห่งเมืองลอง
มาถึงเมืองลอง ไม่แวะบ้านศิลปินแห่งชาติละก็ เสียดายแย่
แม่นอม หรือ ประนอม ทาแปง ผู้ที่ได้รับรางวัลศิลปินแห่งชาติสาขาทัศนศิลป์ (ประณีตศิลป์-ศิลปะทอผ้า) ปี 2553 หญิงสูงวัย ที่กลายเป็นครูของใครต่อใคร จากประสบการณ์ที่สั่งสมมาแต่เล็กแต่น้อยแค่ 12 ขวบปี
"บ้านอยู่ติดกั๋น บางวันบางครั้ง ป้ายั้งก๋นข้าวยามตอน ส่วนประนอมนั้น แอบขโมยหลอน ป่ากิ๋นข้าวตอน ขึ้นกี่ตอผ้า ป้าชมว่าดี มีความก้าวหน้า ลายผ้าเธอตอถูกแล้ว..."
ท่อนหนึ่งของค่าวประวัติย่อ ของแม่นอม ที่เรียนรู้แบบครูพักลักจำ จนวันนี้ แม่นอมเปิด"บ้านศิลปินแห่งชาติ" รับนักเรียนรุ่นเยาว์ และรุ่นใหญ่ที่อยากฝึกฝนเรื่องการทอผ้า มาเล่าเรียนกันได้ฟรีๆ แถมบางทีมีรางวัลล่อใจให้กับคนที่ทอผ้าเก่ง ปั่นด้ายเก่งอีกด้วย “เราก็หวังให้เขาได้เรียนรู้ พอเป็นก็ไปช่วยครอบครัวหารายได้อีกทาง และยังช่วยกันสืบสานงานทอผ้าตีนจกไปได้อีกยาวนาน”
แม่นอมเล่าว่า สมัยก่อนทอผ้าตีนจกต้องใช้ขนเม่นควักทีละเส้น ทีละเส้นกว่าจะได้แต่ละผืนใช้เวลาเป็นเดือน สองเดือน จนที่สุดมีการประยุกต์การทอเพื่อให้ทอได้ไวขึ้น
จากการแกะลายผ้าตีนจกโบราณอยู่ครึ่งเดียว จนทอสำเร็จ และยังแสวงหาผ้าทอโบราณมาเก็บสะสม กว่า 30 ปีแม่นอมสะสมผ้าตีนจกลวดลายโบราณจำนวนมาก ในจำนวนนี้มีหลายสิบผืนที่เป็นผ้าโบราณเมืองลองอายุมากกว่า 200 ปี แถมยังมีผ้าตีนจกจากจังหวัดต่างๆ ไปจนถึงผ้าโบราณของต่างประเทศ ที่ได้จากการไปแลกเปลี่ยนความรู้ในต่างประเทศนั่นเอง
วันนี้แม่นอม อายุเลยผ่าน 60 ปีไปแล้ว หากแต่กำลังใจ กำลังกายไม่เคยท้อถอยตามตัวเลขที่มากขึ้นไปด้วย “ไม่เคยท้อ จะทำไปเรื่อยๆ จนกว่าจะทำไม่ได้ แม่ไม่ได้หวังว่าจะต้องได้อะไรตอบแทน เพราะตัวเองก็ได้รับความรู้มาอีกต่อ"
"ประนอม ทาแปง" จักแจ๋งแจงจี๊ เป๋นคนที่หนี้เมืองลอง มีความสันทัน ถนัดถัดถอง ตี๋นจกเมืองลอง ก้องดังทั่วหล้า ผู้มีผลงาน ในก๋ารตอผ้า ประดิษฐ์ประดาเก่งแต๊ .....
ติดต่อ โฮงซึงหลวง โรงทอผ้าแม่ประนอม ทาแปง
