อาลัย'ถวัลย์ ดัชนี'ศิลปินล้านนาผู้เป็น'เอกอุ' | คมชัดลึก

                นับเป็นการสูญเสียครั้งยิ่งใหญ่ในวงการศิลปะ เมื่ออาจารย์ "ถวัลย์ ดัชนี" ศิลปินแห่งชาติ สาขาสาขาทัศนศิลป์ (จิตรกรรม) ปี 2544 ศิลปินผู้ยิ่งใหญ่ได้จากไปด้วยโรคตับอักเสบในวัย 74 ปี ทั้งนี้กว่าทศวรรษที่ผ่านมา คงไม่อาจปฏิเสธได้ว่า ผลงานด้านศิลปะของอาจารย์ถวัลย์ที่รังสรรค์ขึ้นมาด้วยมือสอง ได้รับการยอมรับว่า "เป็นเอกอุ และทรงคุณค่า" เพราะผลงานทุกชิ้นของท่านจะแฝงมาในรูปแบบปรัชญาเกี่ยวกับมุมมองชีวิต และหลักพุทธศาสนา

                แต่จากนี้ไปเราคงไม่ได้เห็นศิลปินนามกระเดื่องชาว จ.เชียงราย หรือ ชายผู้ถือพู่กัน ภายใต้เคราสีขาวในชุดม่อฮ่อมทะมึน พร้อมกับมุกตลก และเสียงหัวเราะอันเปี่ยมไปด้วยความสุขอีกแล้ว วันนี้คงเหลือไว้แค่ภาพความทรงจำในฐานะพ่อครูงานศิลปะชาวล้านนา และข้อคิดอันเป็นสัจธรรมตามความเชื่อพระพุทธศาสนา และแนวทางการดำเนินชีวิตที่เป็นเอกลักษณ์ และที่สำคัญ คงไม่มีใครลืม “ผลงานศิลปะ” อันโดดเด่นไม่เหมือนใคร ด้วยรูปแบบโทนสีดำ และแดง ซึ่งมีต้นกำเนิดจากงานพุทธศิลป์ดั้งเดิม

                ทั้งนี้ ผลงานศิลปะที่อาจารย์ถวัลย์ทิ้งไว้เป็นมรดกสู่ชนรุ่นหลัง ล้วนมีมากมายนับไม่ถ้วน แต่ละชิ้นจะถูกนำไปแสดงในงานนิทรรศการต่างๆ ทั้งในและต่างประเทศ แม้กระทั่งงานจิตรกรรมฝาผนังก็ยังปรากฏในโบราณสถาน สถานที่ราชการ หรือเอกชนหลายแห่ง เช่น พระตำหนักดอยตุง ธนาคารแห่งประเทศไทย ธนาคารกรุงเทพ ธนาคารไทยพาณิชย์ และอาคารเชลล์ ของบริษัท เชลล์แห่งประเทศไทย จำกัด ฯลฯ

                นอกจากนี้อาจารย์ถวัลย์ยังเป็นผู้ออกแบบ "ตุงทองคำ" เนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ 5 ธันวาคม 2542 และยังเป็นผู้ถ่ายทอดศิลปะของไทย และเอเชีย ในงานสำคัญระดับโลกเกือบทุกแห่ง โดยงานแต่ละชิ้นแทบจะประเมินค่ามิได้ แต่เหนือคำว่า มูลค่า นั่นคือ คุณค่า ข้อคิด ความเชื่อที่ท่านแฝงไว้ในลายเส้น สี กระดาษทุกๆ แผ่น

                แต่ผลงานชิ้นหนึ่งที่ถือว่าเป็นมรดกที่เชื่อว่าอาจารย์ถวัลย์คงจะภูมิใจที่สุด คงหนีไม่พ้น "บ้านดำ" หรือ พิพิธภัณฑ์บ้านดำ ตั้งอยู่ที่ ต.นางแล อ.เมือง จ.เชียงราย สร้างขึ้นโดยอาจารย์ถวัลย์ได้รังสรรค์งานด้านศิลปะ ทั้งจิตรกรรม และประติมากรรม งานปูนปั้นอันวิจิตร งานศิลปะที่แฝงไว้ด้วยปรัชญาที่วิจิตรแปลกตาไว้มากมายไว้ในบ้านดำ

                ลักษณะของบ้านดำจะเป็นกลุ่มบ้านศิลปะแบบล้านนา บ้านทุกหลังทาด้วยสีดำ จึงเป็นที่มาของคำว่า “บ้านดำ” และยังเป็นสีที่อาจารย์ถวัลย์โปรดปรานมาก ในบ้านแต่ละหลังจะประดับด้วยไม้แกะสลักที่มีลวดลายงดงาม นอกจากไม้แกะสลักแล้ว ยังประดับด้วยเขาสัตว์ เช่น เขาควาย เขากวาง และยังมีกระดูกสัตว์ เช่น กระดูกช้าง เป็นต้น

                ส่วนในบริเวณบ้านเต็มไปด้วยแมกไม้นานาพรรณ บรรยากาศร่มรื่น เป็นธรรมชาติ บริเวณบ้านประกอบไปด้วยบ้านทั้งหมด 36 หลัง มีลักษณะแตกต่างกันไป ซึ่งบ้านทุกหลังถือเป็นสถานที่หนึ่งที่แสดงถึงเอกลักษณ์และศิลปะแบบล้านนาที่ทรงคุณค่าและควรอนุรักษ์ และที่สำคัญ พิพิธภัณฑ์บ้านดำจะเปิดให้นักท่องเที่ยวได้ชมความงามตลอด 24 ชั่วโมง 

                อย่างไรก็ตาม ก่อนการจากไปของอาจารย์ถวัลย์เพียงไม่กี่วัน ผลงานศิลปะของท่านที่ถือว่าเป็นชิ้นสำคัญยิ่งยวด ถูกนำไปแสดงเป็นครั้งแรก ในนิทรรศการ “มนต์เสน่ห์ไทย : มรดก+พลังสร้างสรรค์" โดยเปิดให้ประชาชนทั่วไปชมฟรี ตั้งแต่วันที่ 29 สิงหาคม-16 พฤศจิกายน บริเวณชั้น 8 หอศิลปวัฒนธรรมกรุงเทพมหานคร และนี่ถือเป็นครั้งแรกที่จะรวมโบราณวัตถุ ศิลปะอันล้ำค่าของชาติที่รังสรรค์จากช่างโบราณมาจัดแสดง พร้อมกับงานศิลปะร่วมสมัย

                ศ.ดร.อภินันท์ โปษยานนท์ ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม บอกเล่าถึงการแสดงผลงานศิลปะของอาจารย์ถวัลย์ว่า ผลงานอาจารย์ถวัลย์ที่นำมาแสดงโชว์ในงานนั้น เป็นงานวาดภาพชุดลายเส้น เป็นภาพที่ไม่เคยนำออกแสดงที่ไหนมาก่อน ตลอดเวลาอาจารย์ถวัลย์ถือเป็นศิลปินที่มีฝีมือเป็นเลิศในเรื่องนำเอาเนื้อหาความหมาย ความเชื่อต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นพราหมณ์ ฮินดู วิญญาณนิยม นำมาเขียนเป็นภาพลักษณะของลายเส้น ในอิริยาบถต่างๆ โดยได้รับแรงบันดาลใจจากไตรภูมิกถา ซึ่งมีบันทึกเนื้อหาเกี่ยวกับความเชื่อ สวรรค์ โลกมนุษย์ นรก มาถ่ายทอดผ่านความรู้ความสามารถของอาจารย์ที่ได้ไปศึกษามาจากต่างประเทศด้วย

                “เราอยากให้เห็นผลงานชิ้นนี้ ผมคิดว่าเป็นผลงานชิ้นสำคัญที่สุดชิ้นหนึ่งของอาจารย์ถวัลย์ กล่าวคือ เป็นชุดลายเส้นภาพเหมือนจริงใบหน้าของอาจารย์ถวัลย์ ดัชนี ตอนยังหนุ่มเมื่อ 30-40 ปีที่แล้ว เรานำมาจัดแสดงที่นี่เป็นที่แรก โดยผลงานชุดนี้เป็นงานสะสมของ คุณรอล์ฟ วอน บูเรน ซึ่งเป็นชาวเยอรมัน ที่อยู่ในประเทศไทยมานานกว่า 50 ปี เราต่างก็ทราบว่าอาจารย์ถวัลย์มีฝีมือและความสามารถมากมาย และอยากจะบอกว่า ท่านเป็นสัญลักษณ์ของการเชื่อมต่องานศิลปะระหว่างช่างนิรนามกับช่างศิลปินร่วมสมัยที่จะร่วมสืบทอดเทคนิคการทำงานศิลปะให้เป็นมรดกร่วมสมัย”

                แม้การจากไปของอาจารย์ถวัลถือเป็นการสูญเสียครั้งยิ่งใหญ่ของวงการศิลปะประเทศไทย แต่เชื่อว่าผลงานศิลปะในด้านต่างๆ พร้อมข้อคิดที่แฝงด้วยปรัชญาของท่านจะอยู่ในใจของชนรุ่นหลังไปตราบนานเท่านาน

.........................

(หมายเหตุ : อาลัย'ถวัลย์ ดัชนี'ศิลปินล้านนาผู้เป็น'เอกอุ' : ผกามาศ ใจฉลาดรายงาน)