จากไหมยกดอกลำพูน สู่ฝ้ายดอนหลวง | คมชัดลึก

 

                          ลำพูน นอกจากจะขึ้นชื่อในเรื่องลำใยแล้ว จังหวัดเล็กๆ ในภาคเหนือแห่งนี้ ยังมีชื่อในเรื่องของการทอผ้าไหมยกดอก และผ้าฝ้าย ในชื่อชั้นของความสวยงาม เป็นแหล่งผลิต และราคาถูกอีกด้วย 

 

                          ผ้าไหมยกดอกลำพูน เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาวลำพูน ที่สืบทอดจากรุ่นสู่รุ่น ด้วยลวดลายอันวิจิตร และความประณีตงดงาม เป็นเอกลักษณ์โดดเด่นหาได้ยากในการทอผ้ายกดอก เพราะจะใช้เทคนิกการทอผ้าที่ยุ่งยาก ซับซ้อน ต้องอาศัยทักษะ ความชำนาญของช่างทอ ด้วยความพิเศษของผ้าไหมยกดอกลำพูนนี้เอง ทางองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.)ลำพูน จึงนำไปจดทะเบียนเป็นสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (Geographical Indication : GI) เป็นทรัพย์สินทางปัญญาที่มีการผลิตในแหล่งที่มาหรือแหล่งภูมิศาสตร์ที่มีความเฉพาะเท่านั้น หากมีการผลิตผ้าไหมในขอบเขตอื่นที่ไม่ใช่จังหวัดลำพูน ก็จะไม่สามารถใช้ชื่อ "ผ้าไหมยกดอกลำพูน" ได้ เพราะหว่าจะได้ตราสัญญลักษณ์ GI มา ต้องผ่านเกณฑ์พิจารณา คือ มีประวัติยาวนาน มีความงดงามเป็นเอกลักษณ์เฉพาะ มีชื่อเสียงมายาวนาน และเป็นสินค้าภูมิปัญญาท้องถิ่น

 

                          เกณฑ์ที่ว่านี้ แม้จะยาก แต่ไม่ยากสำหรับผ้าไหมยกดอกลำพูน เพราะสืบทอดกันมายาวนาน โดยเฉพาะช่วงสมัยพระราชชายาเจ้าดารารัศมี พระราชชายา ในรัชกาลที่ 5 ทรงนำความรู้ด้านการทอและการประดิษฐ์ลวดลายอันวิจิตรงดงามในผ้าไหมยกดอก มาเผยแพร่และมีการทอในคุ้มเจ้าทั้งเชียงใหม่และลำพูน 

 

                          สำหรับลำพูนนั้น เจ้าหญิงส่วนบุญ พระธิดาเจ้าผู้ครองนครลำพูนได้รับถ่ายทอดมาจากเจ้าดารารัศมี แล้วนำมาฝึกหัดคนในคุ้มหลวงและชาวบ้าน รวมทั้งเจ้าพงศ์แก้ว ณ ลำพูน ซึ่งสมรสกับเจ้าพัฒนา โอรสเจ้าหญิงส่วนบุญก็ได้สืบทอดลายผ้ายกที่เก่าแก่สวยงาม และยังได้เปิดโรงทอผ้าขนาดย่อมขึ้นในคุ้มหลวงลำพูนและได้ฝีกสอนชาวบ้านทอผ้าฝ้ายและผ้าไหมยกดอกไว้ใช้ในครัวเรือนจนมีความชำนาญ ยกระดับไปประกอบอาชีพอยู่กับบ้าน จนแพร่หลายไปทั่วลำพูน

 

                          ปัจจุบันมีศูนย์รวมการทอผ้าไหมยกดอกลำพูน อยู่ที่ สถาบันผ้าทอมือหริภุญชัย อยู่ที่ ต.ต้นธง อ.เมือง มีทั้งโรงทอ ที่เปิดให้ชาวบ้านเข้ามาเป็นสมาชิกทอผ้า และส่งจำหน่ายที่ศูนย์นี่เอง ขณะเดียวกัน ยังจัดส่งช่างฝีมือออกไปสอนสมาชิกช่างทอในหมู่บ้าน พร้อมกับจัดส่งอุปกรณ์การทอไปให้ เมื่อทอเสร็จก็ส่งกลับมาที่สถาบันฯ โดยปัจจุบันมีสมาชิกที่รับทออยู่กับบ้านไม่ต่ำกว่า 20 ราย ที่ตัวสถาบันเองนอกจากจัดจำหน่ายผ้าทอมือแล้ว ยังมีพิพิธภัณฑ์ที่จัดแสดงถึงเครื่องแต่งกายสมัยก่อน ให้ได้ชมกันด้วย 

 

                          ส่วนอีกแห่งคือ ที่ ศูนย์ศิลปหัตถกรรมผ้าไหมยกดอกจังหวัดลำพูน เพ็ญศิริไหมไทย ตั้งอยู่ที่ ต.เวียงยอง อ.เมือง ซึ่งเปิดโรงทอผ้าไหมอย่างเป็นทางการเมื่อปี 2523 โดย เพ็ญศิริ บุญเกียรติ และเริ่มเปิดฝึกอาชีพการทอผ้าไหมยกดอกให้บรรดากลุ่มแม่บ้านต่างๆ พร้อมกับปรับเปลี่ยนแนวทางการทอผ้าไหมพื้นเมือง มาสู่การส่งเสริมอาชีพการทอผ้าเพื่อกระจายรายได้สู่ชนบท ซึ่งการดำเนินงานที่ผ่านมาทำให้ได้รับการคัดสรรเป็นผลิตภัณฑ์ดีเด่น ระดับ 5 ดาว ประเภทผ้าและเครื่องแต่งกาย และรางวัลอื่นๆ อีกมากมาย ที่นี่มีผ้าไหมสวยงามให้ชม แต่ถ้าจะซื้อหาผ้าไหมยกดอกต้องสั่งผลิตเป็นชิ้นๆ ไป  

 

                          จากผ้าไหม ไปหมู่บ้านผ้าฝ้าย ที่ บ้านดอนหลวง ต.แม่แรง อ.ป่าซาง หมู่บ้านเงียบสงบเล็กๆ แต่ได้ชื่อเป็นหมู่บ้านโอท็อปดีเด่นระดับประเทศ ที่นี่เป็นแหล่งผลิตภัณฑ์ผ้าฝ้ายทอมือ ที่ส่งให้กับร้านค้าใหญ่ๆ ในลำพูน เชียงใหม่ และจังหวัดใกล้เคียง ด้วยจุดเด่นคือ จะทอมือแบบโบราณ เน้นลาย 4 และ 6 ตะกอ ช่วยให้เนื้อผ้านุ่มและเหนียว เดี๋ยวนี้มีทั้ง เสื้อผ้า กระเป๋า ปลอกหมอน ผ้าพันคอ หรือแม้แต่ผ้าคลุมเตียงขนาดคิงส์ไซส์ไร้รอยต่อ เพราะทอด้วยกี่ยักษ์ ที่ใช้คนทอพร้อมกัน 4-5 คน ออกวางจำหน่ายในราคาถูกแสนถูก เรียกว่า ใครไปแล้วไม่ใจอ่อนแทบไม่มี  แต่ถ้าไปถามหาคนทอผ้าฤดูกาลนี้ อาจไม่เจอ เพราะ ... เขาไปลำใย