เรือนไม้ไกลใจชายน้ำใกล้ตา ณ ราชบุรี
ท่องไปกับใจตน : เรือนไม้ไกลใจ ชายน้ำใกล้ตา ณ ราชบุรี : เรื่อง / ภาพ ... ธีรภาพ โลหิตกุล
แม้จะได้สัญจรรอนแรมไปต่างประเทศเป็นระยะๆ แต่ผมก็ตระหนักรู้อยู่แก่ใจว่า ยังมีอีกมากมายหลายถิ่นที่ในเมืองไทย ที่ผมยังไม่ได้สำรวจ เรียนรู้ หรือพูดได้ว่ายังไม่รู้จักเลย บางแห่ง “ใกล้ตา แต่ไกลใจ” เสียจนนึกไม่ถึง ว่าจะมีอะไรดีๆ แอบซ่อนอยู่อย่างน่าตื่นเต้น เช่นวันที่ผมติดตามคนใกล้ตัว ไปหาซื้อยาจีนมาบรรเทาอาการ “งูสวัด” ให้คุณแม่ของเธอ ที่ร้านขายยาจีนแห่งหนึ่ง ในเขต อำเภอวัดเพลง จังหวัดราชบุรี ซึ่งเป็นบ้านเกิดของคุณแม่เอง
ภายหลังขับรถคดเคี้ยวไปตามเส้นทางลัดเลาะสวนผลไม้แห่งลุ่มน้ำแม่กลอง ภาพที่ปรากฏเบื้องหน้า คือเรือนไม้ชายน้ำเก่าแก่สุดคลาสสิก เรียงตัวเป็นทิวแถวยาวไกลไปสุดลูกหูลูกตา สงบงามราวหมู่บ้านในนิทาน วิจิตรตาราวภาพเขียนสีน้ำจากปลายพู่กันของจิตรกรเอก ที่สำคัญคือมีลักษณะเป็น “ชุมทาง” ของชุมชนโบราณที่มีต้นยางนาสูงใหญ่ขนาด “ซูเปอร์บิ๊ก” การันตีว่าอายุอานามเป็นร้อยปีขึ้นไป ที่สำคัญคือเมื่อมีการแบ่งเขตการปกครองยุคใหม่ ทำให้เรือนไม้ชายน้ำกลุ่มนี้ กลายเป็น “ชุมทางสองจังหวัดสามอำเภอ” โดยมีลำน้ำเป็นเส้นแบ่ง
ลำน้ำที่ถูกเรียกขาน “คลองบางนางสูญ” ไหลมาบรรจบ “แควอ้อม” สาขาของแม่น้ำแม่กลอง ทำให้ร้านขายยาจีนสังกัดอำเภอวัดเพลง จังหวัดราชบุรี แต่ฝั่งตรงข้ามคือ พื้นที่อำเภอบางคนที สมุทรสงคราม ถิ่นกำเนิดสุนทราภรณ์ (ครูเอื้อ สุนทรสนาน) ส่วนอีกฝากฝั่งหนึ่งของคลองบางนางสูญ ที่มีคุณปู่ยางนายืนต้นโดดเด่น เป็นเขตอำเภออัมพวา สมุทรสงคราม นับเป็นเรือนไม้ชายน้ำปลายสุดมากๆ ของตลาดน้ำอัมพวาที่โด่งดัง ไกลเสียจนนักท่องเที่ยวเดินมาไม่ถึง แต่ในอดีต ชุมทางสามแยกสองจังหวัดสามอำเภอ เคยเป็นตลาดน้ำที่มีเรือของชาวสวนนับร้อยลำ นำผลผลิตออกมาซื้อขายแลกเปลี่ยนกัน
"คุณยายเกิดในสวน วิถีชาวสวนคือเก็บผักผลไม้ที่เรามีมากเกิน ไปแลกเปลี่ยนกับของกินของใช้ที่ปลูกเองทำเองไม่ได้ แม่ตามไปช่วยคุณยายขายบวบ ถั่วฝักยาว กล้วย อ้อยอยู่เป็นประจำ แล้วยายก็จะซื้อเนื้อหมู เนื้อไก่กลับไป ความสุขของเราคือ จะได้กินขนมอร่อยอย่างกล้วยทอด ไข่หงส์ ถั่วแปบ ข้าวโพดคลุกมะพร้าว เป็นรางวัล แต่ตลาดน้ำไม่ได้มีทุกวัน ชาวสวนจะนัดติดตลาดกันตามวันขึ้น วันแรม เช่น นัด 3 ค่ำ หรือ 9 ค่ำ ตามแต่จะตกลงกัน”
คุณแม่กาญจนา จิตราทร อดีตอาจารย์โรงเรียนราชโบริกานุเคราะห์ ในวัย 72 ยังจดจำภาพงดงามในวัยเยาว์อย่างแม่นยำ และยังเล่าอีกว่า ตอนเรียนมัธยม ท่านพายเรือไปขายผักผลไม้ที่ตลาดน้ำคนเดียวเลย ผมจึงเรียนถามว่า มีหนุ่มๆ พายเรือมาตามจีบคุณแม่บ้างไหม ท่านบอกว่า “ใครจะกล้ามาจีบ เขากลัวคุณตากันทั้งนั้น ก็ท่านเป็นทั้งครู เป็นทั้งกำนัน และดุอีกต่างหาก!”
อีกหนึ่งภาพในความทรงจำ คือยายชอบซื้อยาผงตราเทพมงคล จากร้านขายยาจีน “อื๊อ หยง ง้วน” ไปกวาดยาให้น้องๆ อีก 9 ชีวิตเป็นประจำ ลูกๆ จึงกลายเป็นลูกค้าคนสำคัญของร้านนี้ไปด้วย จวบจนวันนี้ แม้จะไม่ได้อยู่ที่วัดเพลงแล้ว เมื่อเกิดอาการงูสวัด ท่านก็นึกถึงร้านยาจีนแห่งนี้เป็นที่แรก ซึ่งก็เป็นเรื่องบังเอิญอีกเช่นกัน ที่ร้านขายยาจีน “อื๊อ หยง ง้วน” คือบ้านที่เพื่อนรุ่นพี่ของผมคนหนึ่งเกิดและเติบโต แม้วันนี้ ลูกๆ จะไปมีหน้าที่การงานและครอบครับที่กรุงเทพฯ แต่ร้านยังคงเปิดทำการ ด้วยเจ้าของยังมีความสุขกับวิถีชีวิตที่ไม่วุ่นวายในเรือนไม้ชายน้ำ และถึงแม้ตลาดน้ำจะวายไปหลายสิบปีแล้ว แต่ก็ยังมีลูกค้าประจำ มาอุดหนุนอยู่เรื่อยๆ จนกล่าวได้ว่า ร้านนี้เป็นร้านรุ่นตลาดน้ำร้านเดียวที่ยังเปิดอยู่ นอกนั้นส่วนใหญ่ กลายเป็นที่พักอาศัยไปหมดแล้ว
“ร้านนี้เก่าแก่ร่วม 100 ปี เพราะพ่อผมก็อายุ 84 ปีแล้ว ท่านสืบทอดความรู้เรื่องยาจีนและสมุนไพรไทยจากอากง ลิ้นชักยา กล่องใส่ยา ที่บดยา กระทั่งลูกคิด เป็นมรดกตกทอดจากรุ่นอากง ตอนผมเกิดยังเป็นร้านเรือนแพ ก่อนจะมาเป็นห้องแถวไม้ชายน้ำ ที่แลดูว่าเหมือนบ้านใหม่ เพราะมีการขัดล้างและทาสีใหม่ แต่โครงสร้างอาคารเป็นของเดิมทั้งหมด...” พงษ์ศักดิ์ สวัสดิเกียรติ เพื่อนรุ่นพี่และนักกิจกรรมแห่งรั้วนนทรี บางเขน เล่าให้ผมฟัง หลังทราบว่าผมไปถ่ายภาพบ้านพี่เขาเข้าโดยบังเอิญ
“ขอโทษครับพี่ พี่บอกว่าเกิดที่นี่ แสดงว่าตอนนั้นหมอตำแยทำคลอดให้หรือครับ?” ผมถามแบบทีเล่น เลยได้ตำตอบแบบทีจริงว่า “ตอนผมเกิด เมืองไทยเรามีเจ้าหน้าที่ผดุงครรภ์ มาบริการทำคลอดที่บ้าน แทนที่หมอตำแยแล้ว ผมเลยจัดเป็นเด็กรุ่นพรี-โมเดิร์นนะคุณ”
จากวันนั้น ที่ตลาดน้ำ “ชุมทางสองจังหวัดสามอำเภอ” เคยคึกคัก มาวันนี้ สงบเงียบและสงบงาม อาจมีบ้าง...บางวัน ที่จะครึกครื้นด้วยกองถ่ายหนังและละคร อย่างหนัง “พ่อมาก” ที่ดังระเบิดเถิดเทิง และ “คู่กรรม” เวอร์ชั่นล่าสุด ก็ใช้ที่นี่เป็นโลเกชั่นถ่ายทำบางฉาก ร้านค้าส่วนใหญ่กลายเป็นที่พักอาศัย ชาวบ้านที่นี่น่ารัก มีน้ำใจโอบอ้อมอารี เหมือนชาวบ้านทุกถิ่นที่ แต่หากท่านใดคิดอยากไปเยือน ก็ควรไปอย่างเคารพนบนอบ จะถ่ายรูปหรือจะทำอะไร ควรอยู่ในกรอบของความเกรงใจ...ที่เราไปรบกวนชีวิตปกติของเขา และอย่าลืม ที่นี่ไม่ใช่ตลาดเหมือนในอดีตแล้ว จึงไม่มีทั้งร้านกาแฟ และร้านสะดวกซื้อ 24 ชม. ควรจัดเตรียมไปให้พร้อม และช่วยกันรักษาทั้งความสะอาดและความสงบงาม เหมือนอย่างที่เราอยากให้บ้านของเราเป็น
อย่างไรก็ตาม อำเภอวัดเพลง จังหวัดราชบุรี ไม่ได้มีแต่เรือนไม้ชายน้ำที่งดงาม แต่ยังมีสิ่งดีๆ อีกมากมาย ที่ผมตั้งใจจะไปพานพบ ให้ครบถ้วนตามที่ระบุไว้ในคำขวัญของอำเภอ ที่ว่า... “ถิ่นเพลงปรบไก่ แควอ้อมใสไหลผ่าน ย่านผลไม้รสดี มากมีขนมโบราณ นมัสการเจ้าพ่อหลักหิน งามศิลป์โบสถ์ร้อยปี” โอ้...ราชบุรี ช่างใกล้ตา แต่ไกลใจ!
-----------------------
(ท่องไปกับใจตน : เรือนไม้ไกลใจ ชายน้ำใกล้ตา ณ ราชบุรี : เรื่อง / ภาพ ... ธีรภาพ โลหิตกุล)