ศิลปินผ้าทอแห่งเมืองลอง | คมชัดลึก

               

 

              ประนอมเป๋นคน สนใจ๋ใฝ่คิด ตั้งแต่อ่อนหน้อยเยาว์วัย หมั่นทำบ่คร้าน ปั่นฝ้ายตอไหม ได้รับวิชา มาจากแม่แก้วฯ  สิบสองขวบปี๋ นารีร่างแอ้ว ส่อแววรู้จริงยิ่งนัก....

               บ้านอยู่ติดกั๋น บางวันบางครั้ง ป้ายั้งกิ๋นเข้ายามตอน ส่วนประนอมนั้น แอบขโมยหลอน ป้ากิ๋นเข้าตอน ขึ้นกี่ตอผ้า ป้าชมว่าดี มีความก้าวหน้า ลายผ้าเธอตอถูกแล้ว...

               ท่อนหนึ่งของค่าวประวัติย่อ ของแม่นอม หรือ ประนอม ทาแปง ผู้ที่ได้รับรางวัลศิลปินแห่งชาติสาขาทัศนศิลป์ (ประณีตศิลป์-ศิลปะทอผ้า) ปี 2553 หญิงสูงวัย ที่กลายเป็นครูของใครต่อใคร จากประสบการณ์ที่สั่งสมมาแต่เล็กแต่น้อยแค่ 12 ขวบปี แถมยังเป็นการเรียนรู้แบบครูพักลักจำอีกด้วย

               ปัจจุบัน แม่นอม เปิด "บ้านศิลปินแห่งชาติ" รับนักเรียนรุ่นเยาว์ และรุ่นใหญ่ที่อยากฝึกฝนเรื่องการทอผ้า มาเล่าเรียนกันได้ฟรีๆ แถมบางทีมีรางวัลล่อใจให้แก่คนที่ทอผ้าเก่ง ปั่นด้ายเก่งอีกด้วย

               “เราก็หวังให้เขาได้เรียนรู้ พอเป็นก็ไปช่วยครอบครัวหารายได้อีกทาง และยังช่วยกันสืบสานงานทอผ้าตีนจกไปได้อีกยาวนาน”

               ลูกศิษย์ตัวน้อยวัย 11 ปี เล่าว่า แม่นอมจะสอนทุกอย่าง ตั้งแต่ปั่นฝ้าย มาจนถึงเริ่มทอผ้าเป็น มาเรียนตั้งแต่อายุ 9 ขวบ

               ใครไปหาไปเยี่ยมบ้านศิลปินแห่งชาติ ก็จะได้เห็นลูกศิษย์ที่มีทั้งเด็ก และผู้ใหญ่ ช่วยกันทำนู่น ทำนี่ ตั้งแต่อีดฝ้าย หรือคัดเม็ดออกจากฝ้าย จนไปถึงปั่นฝ้ายเป็นเส้นด้าย และทอผ้าด้วยกี่โบราณ

               กว่าจะถึงวันนี้ แม่นอมผ่านร้อนหนาว เหนื่อยยากมาเยอะ ตั้งแต่ไปรับจ้างทำงานบ้าน กระทั่งกลับบ้านมาลงมือทำงานที่เธอรู้จักมาแต่เล็กแต่น้อย "ตั้งแต่เล็ก ก็ช่วยแม่เก็บฝ้าย ปั่นฝ้าย ขึ้นกี่ทอผ้าเป็นก็ตอน 12 ขวบ" จะว่าไปก็ถือเป็นความโชคดีที่ทางบ้านต้องทอผ้าใช้เอง ทำให้เธอเรียนรู้ทุกขั้นตอนของการทอผ้า พอมาฟื้นความรู้ ก็สามารถทำไปได้ไม่ยาก แม้แรกเริ่มอาจจะต้องใช้เวลาบ้าง แต่ท้ายที่สุดก็ฝึกฝนจนช่ำชองและทอขายได้ 

               แม่นอมเล่าว่า สมัยก่อนทอผ้าตีนจกต้องใช้ขนเม่นควักทีละเส้น ทีละเส้น กว่าจะได้แต่ละผืนใช้เวลาเป็นเดือน สองเดือน จนที่สุดมีการประยุกต์การทอเพื่อให้ทอได้ไวขึ้น

 

 

               เริ่มแรกของการทอผ้าตีนจก เกิดจากที่ไปเจอเศษผ้าโบราณมีลวดลายอยู่ครึ่งเดียว ก็เลยอยากจะทอลายที่เจอให้ครบสมบูรณ์ จึงได้พยายามแกะลายผ้า พยายามจนสำเร็จในที่สุด พอทอได้ ก็เริ่มเสาะแสวงหาลวดลายผ้าตีนจกลายโบราณอื่นๆ เช่น ลายผักแว่น ลายขอไล่ ลายขอกุญแจ ลายบุ้งเลน ลายนกกินน้ำร่วมต้น ฯลฯ วิธีการก็คือไปขอดูตามบ้านคนเก่าแก่ บางทีก็ขอซื้อ หรือไม่ก็ต้องทอผ้าผืนใหม่ไปแลก เพื่อนำมาสะสมไว้ เพราะไม่อยากให้สูญหาย โดยเฉพาะผ้าตีนจกลายโบราณของเมืองลอง

               ในช่วงระยะเวลากว่า 30 ปี แม่นอมสะสมผ้าตีนจกลวดลายโบราณจำนวนมาก ในจำนวนนี้มีหลายสิบผืนที่เป็นผ้าโบราณเมืองลองอายุมากกว่า 200 ปีทีเดียว แถมยังมีผ้าตีนจกจากอุตรดิตถ์, ชัยนาท, แพร่ ไปจนถึงผ้าโบราณของต่างประเทศ เช่น อินโดนีเซีย, ลาว เป็นต้น ซึ่งแม่นอมเล่าว่า ที่ได้ผ้าจากต่างประเทศมานั้นเป็นช่วงที่ไปสอนการทอผ้า เป็นการแลกเปลี่ยนความรู้ในต่างประเทศนั่นเอง

               ใครแวะไปบ้านศิลปินแห่งชาติของแม่นอม ก็จะมีโอกาสได้ชื่นชมกับผ้าโบราณเหล่านี้ รวมไปถึงผ้าจกที่ยาวที่สุดในโลก ลายโคมช่อน้องดุงชัย ที่ใช้เวลาทอนานถึง 20 ปี สีสันและลวดลายสวยงาม นอกจากนี้ ยังมีลวดลายผ้าใหม่ๆ ที่มาจากการคิดค้นประยุกต์ลายของแม่นอมเองด้วย

               ส่วนหนึ่งของการอนุรักษ์และการเผยแพร่ความรู้มาจากที่ได้รับเลือกให้ไปเป็นนักเรียนศิลปาชีพ และฝึกอบรมเพิ่มเติมที่พระตำหนักภูพิงคราชนิเวศน์ถึง 3 ครั้ง จนเชี่ยวชาญมากขึ้น และนำมาถ่ายทอดสอนคนในหมู่บ้าน

 

 

               วันนี้แม่นอม อายุย่างเข้าปีที่ 60 แล้ว หากแต่กำลังใจ กำลังกายไม่เคยท้อถอยตามตัวเลขที่มากขึ้นไปด้วย

               “ไม่เคยท้อ จะทำไปเรื่อยๆ จนกว่าจะทำไม่ได้ แม่ไม่ได้หวังว่าจะต้องได้อะไรตอบแทน เพราะตัวเองก็ได้รับความรู้มาอีกต่อ จากที่เคยไปเรียนรู้เพิ่มเติมที่ภูพิงค์ ซึ่งสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ มีพระราชดำรัสให้ช่วยกันส่งเสริม และถ่ายทอดความรู้ให้คนรุ่นหลัง เราก็น้อมนำมาปฏิบัติ”

               "ประนอม ทาแปง" จักแจ๋งแจกจี๊ เป๋นคนที่หนี้เมืองลอง มีความสันทัด ถนัดถัดถอง ตี๋นจกเมืองลอง ก้องดังทั่วหล้า ผู้มีผลงาน ในก๋ารตอผ้า  ประดิษฐ์ประดาเก่งแต๊... 

 

.....................................

(ศิลปินผ้าทอแห่งเมืองลอง : คอลัมน์ถิ่นไทยงาม)