เตือนเอดส์ลูกผสมพันธุ์แอฟริการะบาดทำวัคซีนล่ม | คมชัดลึก

หลังจาก "คม ชัด ลึก" รายงานการพบเชื้อเอดส์ลูกผสมสายพันธุ์ใหม่ของโลกในประเทศไทย 2 ชนิด คือ เอจี-ดี (AG/D) และ เออี-จี (AE/G) ซึ่งนักวิจัยเชื่อว่าเป็นเชื้อจากทวีปแอฟริกา ล่าสุด  ศ.นพ.ประพันธ์ ภานุภาค ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยโรคเอดส์ สภากาชาดไทย เปิดเผยว่า เคยได้รับข้อมูลเกี่ยวกับการติดเชื้อเอดส์สายพันธุ์ลูกผสมในกลุ่มคนไทย ซึ่งเป็นกลุ่มตัวอย่างจากผู้มาตรวจเลือดหาเชื้อเอชไอวีในคลินิกนิรนาม ซึ่งวิธีการตรวจสลับซับซ้อนมาก จึงไม่สามารถทำกับทุกคนได้ ต้องใช้วิธีสุ่มตัวอย่างกับผู้ที่มีเงื่อนไขบางประการเท่านั้น การตรวจพบสายพันธุ์เอดส์ลูกผสมในผู้ติดเชื้อเอชไอวี ถือเป็นการค้นพบที่น่าเป็นห่วง เพราะหากเชื้อเอชไอวีลูกผสมพันธุ์ใหม่ๆ แพร่กระจายไปในกลุ่มคนอื่น โดยการมีเพศสัมพันธ์แบบไม่ใส่ถุงยางป้องกัน อาจทำให้โครงการทดลองวัคซีนเอดส์สำหรับสายพันธุ์เอ-อี และบี ที่ทำต่อเนื่องมานานกว่า 10 ปีไม่ได้ผล

 "ได้รับรายงานจากนักวิจัยว่า ตรวจพบเชื้อเอดส์ลูกผสมสายพันธุ์ใหม่ในกลุ่มผู้มาใช้บริการคลินิกนิรนามอย่างต่อเนื่อง แต่ไม่มีใครรู้ว่ามีจำนวนเท่าไรกันแน่ ส่วนปัญหาที่หลายคนกังวลใจว่า เชื้อเอดส์ลูกผสมหลายสายพันธุ์จะมีความรุนแรงและร้ายแรงกว่าสายพันธุ์เดี่ยว หรือกลัวว่าจะทำให้เกิดเชื้อดื้อยาต้านไวรัสมากขึ้นนั้น ขอยืนยันว่าตอนนี้ยังไม่มีงานวิจัยยืนยันชัดเจนในเรื่องนี้ แต่ปัญหาที่ต้องกังวลก็คือเรื่องของวัคซีน เพราะถ้าโครงการผลิตวัคซีนสำหรับสายพันธุ์เอ-อี และบี ในเมืองไทยได้ผลสำเร็จจริง แต่คนไทยกลับติดเชื้อลูกผสม ซี หรือ ดี หรือ จี มากขึ้น วัคซีนก็จะไม่ได้ผลเต็มร้อย ดังนั้น กรมควบคุมโรคต้องรีบหาวิธีป้องกันไม่ให้เชื้อเอชไอวีลูกผสมแพร่กระจายไปมากกว่านี้" ศ.นพ.ประพันธ์ กล่าวแนะนำ

 ขณะที่ ศ.นพ.เกียรติ รักษ์รุ่งธรรม นักวิจัยวัคซีนป้องกันเชื้อเอชไอวี คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ หนึ่งในผู้เชี่ยวชาญจากโครงการพัฒนาวัคซีนเอดส์ของประเทศไทย ให้ข้อมูลว่า คนไทยที่มีเชื้อเอชไอวีร้อยละ 90 จะเป็นสายพันธุ์เอ-อี (A/E) ที่เหลือจะเป็นสายพันธุ์บี (B) ส่วนเอดส์ลูกผสมหลายสายพันธุ์พบเพียงไม่กี่คนเท่านั้น และยังไม่มีตัวเลขแน่นอน การแพร่ระบาดของเอดส์สายพันธุ์จีหรือซีจากแอฟริกาหรือสายพันธุ์อื่นๆ จากทั่วโลกมายังไทยถือว่าเป็นเรื่องปกติ เพราะปัจจุบันคนไทยสามารถเดินทางไปได้ทั่วโลก และชาวต่างชาติจากทั่วโลกก็สามารถเดินทางเข้ามาในเมืองไทยได้ การผสมของเชื้อเอดส์ต่างสายพันธุ์จึงเกิดขึ้นได้ แต่สำหรับประเทศในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้แล้ว เกือบร้อยเปอร์เซ็นต์เป็นการแพร่กระจายของสายพันธุ์เอ-อี และ บี ดังนั้นการผลิตวัคซีนสำหรับ 2 สายพันธุ์นี้จึงเป็นเรื่องจำเป็นเร่งด่วน

 "ตอนนี้มีคนจำนวนน้อยที่ได้รับเชื้อสายพันธุ์เอดส์ลูกผสม เช่น จี กับ ดี จากแอฟริกา แต่เชื้อเอดส์ที่แพร่กระจายในเมืองไทยเกือบร้อยเปอร์เซ็นต์เป็นสายพันธุ์เอ-อี และ บี เพราะฉะนั้นจึงแน่ใจได้ว่าหากวัคซีนที่กำลังทดลองได้ผลจริง ก็จะสามารถใช้ได้กับคนส่วนใหญ่ของประเทศ ปัจจุบันมีโครงการทดลองวัคซีนเอดส์อยู่ทั่วโลก แต่ไม่ใช่สำหรับสายพันธุ์เอ-อีของคนไทย หากเทียบกับทั่วโลกแล้ว จะมีสัดส่วนเพียงร้อยละ 5 เท่านั้น นักวิจัยไทยจึงต้องช่วยกันระดมสมองคิดค้นและทดลองผลิตวัคซีนสำหรับสายพันธุ์นี้ให้ประสบความสำเร็จ เพราะวัคซีนเอดส์เป็นเรื่องท้าทายนักวิทยาศาสตร์จากโลก ส่วนตัวผมแล้วเชื่อว่าต้องใช้เวลาไม่ต่ำกว่า 5 ปี วัคซีนเอดส์จึงจะเริ่มเห็นเป็นรูปร่างขึ้นมาชัดเจน" นักวิจัยวัคซีนเอดส์ กล่าว

 "โครงการศึกษาวัคซีนเอดส์ทดลอง" เป็นความร่วมมือของกระทรวงสาธารณสุข (สธ.) กับบริษัท อเวนตีส ปาสเตอร์และบริษัท แว็กซ์เจน รวมถึงหน่วยงานอื่นๆ เพื่อเลือกกลุ่มอาสาสมัคร 1.6 หมื่นคนของพื้นที่ จ.ชลบุรี และ จ.ระยอง ให้ฉีดวัคซีนทดลองทั้งหมด 4 ครั้ง รวม 6 เข็ม โดยอาสาสมัครรายแรกเริ่มฉีดวัคซีนตั้งแต่วันที่ 20 ตุลาคม 2546 และกันยายน 2552 จะครบเวลาที่กำหนดไว้ โดยคณะนักวิจัยจะรวบรวมข้อมูลของอาสาสมัครทั้งหมดมาวิเคราะห์ เพื่อสรุปว่าวัคซีนที่ทดลองใช้ได้ผลในการป้องกันการติดเชื้อเอชไอวีหรือไม่ หากสามารถป้องกันได้ร้อยละ 50 ขึ้นไปก็จะนำไปขึ้นทะเบียน จากนั้นก็ผ่านกระบวนการผลิตวัคซีนให้ได้มาตรฐาน ก่อนนำมาใช้กับกลุ่มคนทั่วไป

 นพ.สมศักดิ์ อรรฆศิลป์ รองอธิบดีกรมควบคุมโรค กล่าวว่า ขณะนี้ยังไม่ทราบตัวเลขผู้ติดเชื้อเอชไอวีสายพันธุ์ผสมแอฟริกาในประเทศไทยว่ามีจำนวนมากน้อยแค่ไหน แต่การพบเอดส์ลูกผสม 2 สายพันธุ์เช่นนี้จะต้องเฝ้าระวังเข้มข้นขึ้น ส่วนเรื่องการตามหาหญิงเจ้าของเลือดตัวอย่างคงไม่สามารถทำได้ เพราะเป็นการเก็บตัวอย่างสำหรับงานวิจัย ที่ไม่สามารถระบุได้ว่าเป็นของใคร แต่คาดว่าผู้ติดเชื้ออาจจะเคยเดินทางไปประเทศต่างๆ ในทวีปแอฟริกา หรือมีแฟนเป็นคนจากทวีปแอฟริกา

 รองอธิบดีกรมควบคุมโรค อธิบายเพิ่มเติมว่า ปัญหาที่น่ากลัวของเชื้อเอดส์ลูกผสมอยู่ที่จำนวนเชื้อในสารคัดหลั่งที่มีความเข้มข้นมากกว่าสายพันธุ์ไทย เช่น ในน้ำอสุจิของผู้ติดเชื้อเอชไอวีสายพันธุ์ไทย 1 ซีซี จะมีจำนวนเชื้อไวรัสเอดส์ 10 ตัว ขณะที่น้ำอสุจิของผู้ติดเชื้อเอชไอวีสายพันธุ์ผสมอาจจะมีเชื้อไวรัสเอดส์ 20 ตัว เป็นต้น ตัวอย่างข้างต้นเป็นเพียงการสมมติให้เห็นภาพเท่านั้น ขณะนี้ยังไม่สามารถยืนยันได้ว่าปริมาณเชื้อไวรัสจะเข้มข้นต่างกันกี่เท่า ต้องใช้เวลาศึกษารายละเอียดต่อไป การมีเชื้อไวรัสเข้มข้นจำนวนมากจะทำให้แพร่เชื้อเอดส์ได้ง่ายขึ้น ดังนั้นการมีเพศสัมพันธ์ทุกครั้งต้องใช้ถุงยางอนามัยป้องกัน

 นพ.สมศักดิ์ กล่าวอีกว่า จากการเก็บข้อมูลผู้ป่วยเอดส์ในประเทศไทย เพื่อศึกษาเกี่ยวกับอัตราเชื้อดื้อยา พบว่ายังเป็นไปตามปกติ คือผู้ป่วยเอดส์ที่ติดเชื้อเอชไอวีสายพันธุ์ไทยดื้อยาประมาณ 10% เป็นผลมาจากการที่เชื้อมีการพัฒนาจนดื้อยา และผู้ป่วยรับประทานยาไม่ต่อเนื่อง ทั้งนี้คาดการณ์ว่าเชื้อเอดส์สายพันธุ์ผสมก็มีอัตราการดื้อยาที่ 10% เท่ากัน ปัจจุบันยาต้านไวรัสที่ให้ผู้ป่วยเอดส์มี 2 สูตร ได้แก่ สูตรพื้นฐานและสูตรดื้อยา โดยประเทศไทยมีผู้ป่วยที่ได้รับยาต้านไวรัสประมาณ 2 แสนคน รับยาสูตรพื้นฐานประมาณ 1.5-1.6 แสนคน อีกราว 4-5 หมื่นคน รับยาสูตรดื้อยา

 ด้าน พญ.พัชรา ศิริวงศ์รังสรร ผู้อำนวยการสำนักโรคเอดส์ วัณโรค และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ กรมควบคุมโรค ให้ข้อมูลว่า ผู้ป่วยเอดส์ในประเทศไทยส่วนใหญ่จะติดเชื้อสายพันธุ์เอ-อี ประมาณร้อยละ 80-90 ที่เหลืออีกร้อยละ 10-20 จะเป็นเชื้อเอดส์สายพันธุ์บี จากการเฝ้าระวังการเปลี่ยนแปลงของไวรัสเอชไอวีในไทย พบว่าผู้ติดเชื้อเอชไอวีสายพันธุ์ลูกผสมอื่นๆ มีประมาณร้อยละ 0.5-1.8 แต่การตรวจพบสายพันธุ์ผสม 2 สายพันธุ์ใหม่ ที่คาดว่าเป็นสายพันธุ์แอฟริกานั้น ถือเป็นการพบครั้งแรกในไทย จึงต้องติดตามในแง่การระบาดวิทยาต่อไปว่า เอดส์ลูกผสม 3 สายพันธุ์นี้เกิดขึ้นได้อย่างไร มีแนวโน้มความรุนแรงมากน้อยแค่ไหน และมีอัตราการดื้อยาเช่นไร หากพบอัตราดื้อยาที่สูงขึ้น ก็ต้องเปลี่ยนสูตรยาให้ได้ผลกับเชื้อเอดส์แต่ละสายพันธุ์ แต่ปัจจุบันยาต้านไวรัสยังใช้ได้ผลกับสายพันธุ์ผสมนี้