'การจัดการสภาพแวดล้อม'
'การจัดการสภาพแวดล้อม' : คอลัมน์คลินิกคนรักบ้าน
"การจัดการสภาพแวดล้อม" เป็นศัพท์ทาง "เทคนิค" ซึ่งมาจากคำว่า "Installation Environment" เป็นหนึ่งในหัวใจสำคัญที่บรรดา "สถาปนิก" "นักออกแบบ" และ"นักวางผัง" ต้องเตือนสติตัวเองไว้ตลอดเวลาถึงนัยที่สำคัญในหัวข้อนี้ ผมได้เรียนรู้ศาสตร์นี้ในช่วงเรียนปริญญาโท-เอก ที่ "คิงส์ คอลเลจ" ยิ่งได้ศึกษา ก็ยิ่งค้นพบถึงความงดงามของ "การจัดการสภาพแวดล้อม" ครับ และทำให้ผมเชื่อว่าอาคารบ้านเรือนหลังโดดๆ หากขาด "การจัดการสภาพแวดล้อม" จะไร้ซึ่งความงาม จนเกิดเป็นคำกล่าวอย่างเฉียบคมว่า "คนสร้างสภาพแวดล้อม สภาพแวดล้อมสร้างคน" ซึ่งหากพิจารณาถึงประเด็นนี้จะรับรู้ได้ทันทีว่า "สภาพแวดล้อม" มีความหมายเป็นอย่างยิ่งต่อการดำรงชีวิตของมนุษย์ จะสะท้อนออกมาถึงวิถีคิด คุณภาพของชีวิต ตลอดจนศีลธรรมและจริยธรรม
ยกตัวอย่างเช่น เมื่อคนสร้างที่อยู่อาศัยแบบไร้ระเบียบจึงเกิดเป็น "สภาพแวดล้อม" ที่"เสื่อมโทรม"เช่น "สลัม" ในที่ต่างๆ เรียกกันโก้หรูว่า "ชุมชนแออัด" เช่น "ชุมชนคลองเตย", "ชุมชนริมย่านรถไฟ" ฯลฯ จาก "สภาพแวดล้อม" ที่เป็น "ชุมชนแออัด" นั้นก็กลับมาบ่มเพาะคนให้เป็น "ลักษณะเฉพาะ" ของ "สภาพแวดล้อม" นั้นๆ
ผมเคยเข้าไปใน "สลัมคลองเตย"เพื่อไปปรับปรุงบ้านของตายายคู่หนึ่งซึ่งอาศัยอยู่ใน "สลัม" มายาวนานกว่า 30 ปี ก็รู้สึกหดหู่ใจเป็นที่สุด เพราะ "สลัมคลองเตย" อยู่ใจกลาง "กรุงเทพฯ" แท้ๆ แต่ทำไมมาตรฐานการใช้ชีวิตจึงต่ำเสียเหลือเกิน เมื่อเทียบกับผู้คนที่อยู่อาศัยใน ย่านสุขุมวิท" ที่อยู่ใกล้กันใช้เวลาเดินทางเพียง 10 นาที ตายายที่ผมเข้าไปช่วยเหลือนั้น อยู่ในสภาพซอมซ่อ บ้านมุงหลังคาสังกะสี ฝาบ้านก็มาจากการเก็บวัสดุเหลือใช้มาประกอบกันไปตามมีตามเกิด ใต้ถุนบ้านก็เต็มไปด้วยน้ำเน่าเหม็น และก็มีสุนัขขี้เรื้อนอยู่เต็มไปหมด ก็เกิดความเวทนาเป็นที่สุด ทำให้นึกถึง "การจัดการสภาพแวดล้อม" ซึ่งก็เป็นหัวใจที่สำคัญ เพราะเมื่อเรา "จัดการสภาพแวดล้อม" ให้ดีแล้ว "สภาพแวดล้อม" นั่นแหละครับก็จะกลับมาดูแลเราเป็นการตอบแทนครับ
เมื่อผมบรรยายถึงประเด็น "การจัดการสภาพแวดล้อม" ให้แก่นักศึกษาคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ ผมมักยกตัวอย่าง "เรือนไทย" เป็นตัวอย่างที่ "คลาสสิก" ตอกย้ำความเชื่อของ "การจัดการสภาพแวดล้อม" และ "การปรุงแต่งสภาพแวดล้อม" เพราะ "เรือนไทย" แต่ละหลังนั้นมีขนาดไม่ใหญ่โตครับ มีขนาดกำลัง "พอเหมาะ พอดี" เหมาะกับวิถีการดำรงชีวิตที่ "พอเพียง" ของคนไทย กว้าง 3-4 เมตร ยาว 5-8 เมตร โดยประมาณ "ช่างไทย"จะใช้คำว่า "ปรุงเรือน" แทนคำว่า "สร้าง" เพราะ "เรือนไทย" หลังเดียวโดดๆ ก็จะไม่งาม แต่พอรวมเป็นเรือนกลุ่มอันประกอบไปด้วย เรือนหลังเล็ก, หลังใหญ่, เรือนนอน, เรือนครัว, หอนั่ง, หอนก ฯลฯ เชื่อมต่อด้วย "ชานเรือน" ความงดงามก็จะถึงจุดสูงสุดครับ และมีความเป็น "เอกลักษณ์"ของ "การจัดการสภาพแวดล้อม" เฉพาะตัว สมกับคำโบราณที่ว่า "ปรุงเรือนตามใจผู้อยู่" มีทรัพย์มากก็ปรุงมาก มีเรือนหลายหลังประกอบกัน มีทรัพย์น้อยก็ปรุงน้อย สมแก่ฐานะและอัตถประโยชน์ ซึ่งเรื่องนี้เป็นหัวใจสำคัญครับ
ยิ่งผมได้ค้นพบว่า "การจัดการสภาพแวดล้อม" นั้นเป็นเรื่องจริง สามารถทำได้จริงซึ่งการปรุง "เรือนไทย" ก็เป็นบทพิสูจน์ที่สำคัญเพราะแต่ละหลังเป็นเรือนที่มีขนาดเล็ก สามารถเพิ่มได้ ลดได้ ขยายได้ เคลื่อนย้ายได้ จะยากดีมีจนล้วนแล้วก็อยู่ใน "เรือนไทย" ไม่ว่าจะเป็นระดับนายกรัฐมนตรี อย่างอาจารย์คึกฤทธิ์ ปราโมช หรือ ตาสี ตาสา อยู่บ้านไร่ปลายนา ก็ล้วนอยู่ใน "เรือนไทย" ซึ่งตัวเรือนแต่ละหลังก็มีขนาดเล็ก ไม่ใหญ่เกินกำลังของเจ้าของบ้าน และที่น่าแปลกที่สุด แม้กระทั่งเจ้าฟ้า เจ้าแผ่นดิน ก็ประทับอยู่ใน "เรือนไทย" เช่น "พระตำหนักทับขวัญ"ที่ "พระราชวังสนามจันทร์" ก็เป็น "เรือนไทย" หลังคามุงจาก จึงเป็นบ้านเรือนที่มีความเท่าเทียมกันเป็นอย่างยิ่ง ทั้งยังมีรูปแบบที่คล้ายคลึงกัน มีขนาดไล่เลี่ยกันครับ
มาถึงตอนนี้แล้วบรรดา "คนรักบ้าน" คงจะเริ่มเข้าใจความหมายของ "การจัดการสภาพแวดล้อม" ซึ่งไม่มากก็น้อยทำให้ผมเกิดกำลังใจขึ้นมาว่าเราจะสามารถ "ฟื้นฟูบ้านเมือง" ได้ หรือ "ปรับปรุงสลัม" อันเป็นแหล่งเสื่อมโทรมที่แออัดได้ด้วย "การจัดการสภาพแวดล้อม" โดยเริ่มจาก "การจัดการสภาพแวดล้อม" ภายใน "บ้าน" ซึ่งเป็นพื้นที่เล็กๆ ที่เราสามารถจัดการด้วยตัวเองได้ง่ายๆ ก่อน และถ้าเราสามารถทำให้ "สภาพแวดล้อม" ของ "บ้าน" อันเป็น "หน่วยที่เล็กที่สุด" ในสังคมดีขึ้นแล้ว เราก็จะมีชุมชนที่ดีขึ้น ไปจนถึงมีประเทศที่ดีขึ้น
ดังนั้น มาร่วมมือร่วมใจกันใน "การจัดการสภาพแวดล้อม" กันเถิด เพราะผมเชื่อว่าจากการเริ่มต้นเล็กๆ เพียงแค่นี้จะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ที่ทำให้สังคมไทยน่าอยู่กว่าทุกวันนี้ครับ
...........................................
('การจัดการสภาพแวดล้อม' : คอลัมน์คลินิกคนรักบ้าน)