จัดการศึกษาทางเลือกบริบทสอดคล้องกับอนาคต | คมชัดลึก

                มุมมองนักวิชาการด้านการศึกษาให้ความหมาย..การศึกษาทางเลือก คือ ระบบการจัดการศึกษาที่หลากหลาย ยืนอยู่บนรากฐานทางศาสนา-ธรรม รากฐานทางปัญญา รากฐานทางจิตวิทยา การสร้างสรรค์วิถีการเรียนรู้ที่เหมาะสมกับ ธรรมชาติในการเรียนรู้ของมนุษย์  สอดคล้องกับธรรมชาติของผู้เรียน ในลักษณะ ลีลา ความถนัด ความสนใจ ความพร้อม รวมถึงสภาพแวดล้อมในวิถีชีวิตครอบครัว  และกระบวนการเรียนรู้ รวมทั้งเนื้อหาสาระที่เรียนรู้เริ่มต้นในวัยเด็ก พัฒนาความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ ได้เรียนรู้ทางเลือกหลากหลายอันเป็นภาวะตามธรรมชาติ สามารถสร้างสรรค์วิถีการเรียนรู้ที่สมดุลและผสมผสาน ค้นพบตนเองและนำทางให้ประสบความสำเร็จได้ตามศักยภาพของตน ที่สำคัญเป็นของชุมชน โดยชุมชน เพื่อชุมชน
 
                ข้อเสนอยุทธศาสตร์เพื่อการขับเคลื่อน ต่อการแก้ปัญหาการศึกษาทุก ๆ ระบบ และเป็นการศึกษาที่จัดขึ้นเพื่อสนองความต้องการที่หลากหลาย และความจำเป็นของกลุ่ม บุคคลในบริบทต่าง ๆ ซึ่งเป็นการจัดการศึกษาทุกระดับ  ตั้งแต่ปฐมวัย การศึกษาขั้นพื้นฐานและอุดมศึกษา  เป็นอีกทางเลือกหนึ่งให้แก่ประชาชนทุกกลุ่ม นั่นคือการศึกษาทางเลือกต่างมีมุ่งเน้นให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้อย่างเป็นองค์รวม  สามารถค้นคว้าศึกษาหาความรู้ด้วยตนเอง จากหลากหลายรูปแบบ และจากประสบการณ์ซึ่งจะเกิดขึ้นได้ทุกที่ ทุกเวลา
  
                แต่ทว่าสังคมส่วนใหญ่ยังมีความเชื่อว่าการศึกษา การเรียนรู้ เกิดขึ้นเฉพาะในระบบโรงเรียนเท่านั้น ระยะเวลาที่ผ่านมา พบว่า การศึกษาที่จัดโดยรัฐ  ไม่ว่าจะเป็นการศึกษานอกระบบ ในระบบ  และตามอัธยาศัยนั้น  ไม่สามารถสร้างเยาวชนในระดับสากลได้  อีกทั้งยังไม่อาจตอบสนองผู้เรียนในระบบที่แตกต่างกันได้ 
 
                หากการจัดการศึกษาเพื่อต้องการให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้ และเป็นเครื่องมือในการพัฒนาผู้เรียนให้เป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ทุกด้านแล้ว จึงไม่ควรจำกัดการเรียนไว้แต่ระบบที่รัฐจำกัดให้เท่านั้น  ด้วยเหตุผลที่ว่า รัฐสามารถเป็นผู้จัดการศึกษาอย่างมีคุณภาพให้กับเด็กไทยได้ทั่วถึงทุกหย่อมหญ้า
  
                เพราะปัญหาจากระบบโรงเรียนกำลังสะท้อนให้เห็นว่า  สิ่งที่เชื่อถือกันมานานนั้นไม่ถูกต้อง  ฉะนั้นการศึกษาทางเลือกจึงเป็นแนวทางหนึ่งเพื่อสำหรับการแก้ปัญหาดังกล่าว ให้แก่ประชาชน

                ทุกกลุ่ม สรุปข้อเสนอ ในทิศทางด้วยยุทธศาสตร์กำหนดการขับเคลื่อนปฏิรูปการศึกษาที่มีเป้าหมายเฉพาะจากผู้ทรงคุณวุฒิ ปราชญ์ ผู้มีประสบการณ์ถ่ายทอด  องค์ความรู้ กระบวนงาน  การเรียนการสอนด้วยการปรับกระบวนทัศน์ (Paradigm shifts) เพื่อให้การศึกษาสะท้อนถึงคุณค่าและความหมายของคุณภาพต้นแบบการจัดการศึกษาแท้จริง
 
                ความทุกข์จากการบริการด้านการศึกษาที่พบเจอในปัจจุบัน ไม่ว่าจะเป็นเรื่องโรงเรียนขนาดเล็กที่กำลังถูกยุบควบรวม อันเนื่องจากกระทรวงศึกษาปล่อยปะละเลยไม่พัฒนาคุณภาพ และใช้วิธียุบทิ้ง วิธีการค่อนข้างขัดแย้งกับเจตนาของมาตรา 10 ของ พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติ ที่ว่า “การจัดการศึกษาต้องให้บุคคลมีสิทธิและโอกาสเสมอกันในการรับการศึกษาขั้นพื้นฐานที่รัฐต้องจัดให้อย่างทั่วถึงและมีคุณภาพและไม่เสียค่าใช้จ่ายก็ดี”  
 
                หรือเรื่องขีดจำกัดของเจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงานที่ไม่อาจบริการด้วยใจที่เปิดกว้างยอมรับรู้บทบาทของภาคส่วนอื่น ๆ ให้เป็นผู้ดำเนินการจัดการศึกษา ได้อย่างหลากหลาย  ตามกฎกระทรวงที่ออกตามความ ในมาตรา  ๕ และมาตรา ๑๒ ของ พ.ร.บ. การศึกษา พ.ศ.  ๒๕๔๒  ว่าด้วยสิทธิของ บุคคล ครอบครัว องค์กรเอกชน องค์กรชุมชน ผู้ประกอบการในการจัดการศึกษาขั้นพื้นฐานในศูนย์การเรียนนั้น พบว่า ในสถานการณ์จริง ขาดผู้ปฏิบัติงานที่มีความรู้และมีใจเอื้อเฟื้อจริงใจ  ที่จะให้บริการแก่ประชาชนด้วยความเข้าใจ ตรงกันข้าม  กลไกลภาครัฐเองกลับเป็นอุปสรรคและแสดงท่าทีของความเป็นปฏิปักษ์ขัดขวางมิให้ประชาชนใช้สิทธิของตนได้อย่างที่ควรตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญ และแม้แต่ตาม พ.ร.บ.การศึกษาฯ เอง  ยิ่งไปกว่านั้น
 
                ผู้จัดการศึกษาในภาคส่วนต่าง ๆ ดังกล่าวนั้น  ยังต้องเผชิญปัญหาอุปสรรคในการจัดการศึกษาขั้นพื้นฐานให้มีคุณภาพและสอดคล้องกับบริบททางเศรษฐกิจ  สังคม  ที่แตกต่างหลากหลายไม่ว่าจะเป็นโรงเรียนเอกชนในเมืองที่ต้องการใช้นวัตกรรมการศึกษาที่เน้นคุณภาพผู้เรียนในระดับสากลก็ดีไปจนถึงชุมชน ชนบท หรือ ชนเผ่าที่ห่างไกล ซึ่งจำเป็นต้องพัฒนาวิถีการดำเนินชีวิตและการทำมาหากินโดยอิงกับสภาพพื้นที่และสิ่งแวดล้อมตามธรรมชาติตลอดจนวิถีชีวิตตามหลักศาสนาต่าง ๆ เป็นต้น

                ดังนั้นจึงมีความพยายามที่กลุ่มผู้จัดการศึกษาเหล่านี้ได้มารวมตัวกัน ให้มีการช่วยกันหาทางออกที่ดีที่สุดเพื่อบุตรหลานของตน โดยพยายามผลักดัน “ปลดล็อค” หลักสูตรแกนกลางฯ จนกระทั่งเกิดการดำเนิน การร่วมกับ สำนักวิชาการและมาตรฐานการศึกษา ของ สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.)  จัดทำหลักเกณฑ์การปรับใช้หลักสูตรแกนกลางสำหรับสถานศึกษาที่มีเป้าหมายเฉพาะจนสำเร็จในระดับหนึ่ง  แต่ในระดับปฏิบัตินั้น  ทาง (สพฐ.) และเขตพื้นที่การศึกษาเอง  ก็ยังขาดกลไกเจ้าหน้าที่  ที่จะนำหลักเกณฑ์นี้ไปดำเนินการในพื้นที่ได้จริง
 
                สิ่งที่จะตามมาจาการปรับใช้หลักสูตรฯ หากนำไปปฏิบัติแล้วคือมาตรฐานการวัดและประเมินผลการศึกษา ซึ่งจะต้องยืดหยุ่นตาม
 
                ในการนี้ทางกลุ่มผู้จัดการศึกษาทางเลือกจึงมีความพยายามที่จะ “ปลดล็อค” เช่นกัน ทั้งนี้โดยได้รับความร่วมมือ จากสำนักงานรับรองมาตรฐานและประเมินคุณภาพการศึกษา(องค์การมหาชน)  หรือ (สมศ.)  ให้ดำเนินโครงการวิจัยเพื่อพัฒนามาตรฐาน ตัวชี้วัดคุณภาพการจัดการศึกษาที่มีวัตถุประสงค์เฉพาะ เพื่อใช้เป็นมาตรฐานการประเมินภายนอกรอบ ๔ ต่อไป
 
                อาจกล่าวได้ว่า ความทุกข์ ของกลุ่มผู้จัดการศึกษาทางเลือกที่มีเจตนาอันบริสุทธิ์ ที่จะช่วยเหลือบุตรหลาน  เยาวชนของชาติให้ได้รับการพัฒนาด้านการศึกษาอย่างแท้จริงนั้นเกิดจากวิสัยทัศน์ที่คับแคบและการบริหารจัดการของกระทรวงศึกษาธิการ ซึ่งมีขีดจำกัดในทุกระดับ ที่ไม่อาจบริการหรือยืดหยุ่นไปตามความแตกต่างหลากหลายและการปรับเปลี่ยนสู่การพัฒนาคุณภาพการศึกษาไทยจริง
 
                ดังนั้นจึงไม่น่าแปลกใจที่ ๘ เครือข่ายการศึกษาทางเลือกทั่วประเทศจะเกิดการรวมตัวกันอย่างกว้างขวาง และมีพัฒนาการความเข้มแข็งชัดเจน ในการผลักดันการจัดการศึกษาที่มีคุณภาพและแก้ปัญหาความด้วยคุณภาพหรือขาดโอกาสทางการศึกษาในพื้นที่ห่างไกล  ที่รัฐโดย กระทรวงศึกษาธิการไปไม่ถึง โดยการร่วมกันจัดตั้ง “สมาคมสภาการศึกษาทางเลือก” ขึ้น ในปี พ.ศ.๒๕๕๔  มีสมาชิก ๘ เครือข่าย รวมผู้จัดการศึกกษาทางเลือกกว่า ๖๐๐ ราย มีจำนวนผู้เรียนไม่ต่ำกว่า ๕,๐๐๐ คน ประกอบด้วย 1)  เครือข่ายภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 2) เครือข่ายโรงเรียนขนาดเล็ก 3) เครือข่ายบ้านเรียน 4) เครือข่ายชนเผ่าพื้นเมือง 5) เครือข่ายภาคเหนือ 6) เครือข่ายภาคใต้  7)เครือข่ายภาคกลาง และ 8) เครือข่ายโรงเรียนไทยไท  ได้แก่ โรงเรียนรุ่งอรุณ โรงเรียนดรุณสิกขาลัย โรงเรียนเพลินพัฒนา โรงเรียนทอสี โรงเรียนปัญญาประทีป โรงเรียนสยามสามไตร โรงเรียนวรรณสว่างจิต โรงเรียนอนุบาลจันทร์เจ้า โรงเรียนอนุบาลกรแก้ว โรงเรียนสัตยาไส  โรงเรียนมีชัยพัฒนาโรงเรียนสัมมาสิกขา (8 แห่ง) โรงเรียนอนุบาลพลอยภูมิ โรงเรียนหมู่บ้านเด็ก โรงเรียนบ้านรัก ฯลฯ เป็นต้น  ทั้ง ๘ เครือข่าย การศึกษาทางเลือกดังกล่าวข้างต้น  ได้ร่วมขับเคลื่อนกิจกรรมเพื่อพัฒนางานหลัก ๓ ด้านคือ 
  
                ๑)  การจัดทำข้อมูลพื้นฐานการศึกษาทางเลือก
 
                ๒)  การจัดทำงานด้านวิชาการ งานวิจัย และติดตามประมวลประเด็นที่ควร ขับเคลื่อนรวมกัน
 
                ๓) การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ประสบการณ์ความรู้และหนุนเสริมกันและกันในการแก้ปัญหาต่าง  ๆ และเติมเต็มส่วนที่ขาด 
 
                ๔)  การใช้การศึกษาทางเลือก  เป็นโอกาสและช่องทางในการเข้าสู่การศึกษาของกลุ่มเด็ก  ด้อยโอกาส
 
                ๕)  จัดทำประมวลความรู้ของการจัดการศึกษาในแนวปฏิรูปการศึกษาสู่การพัฒนาเยาวชนสำหรับศตวรรษที่ ๒๑
   
                แม้ว่าสมาคมสภาการศึกษาทางเลือกจะเกิดขึ้นและเติบโตมาอย่างต่อเนื่อง  ทั้งในด้านปริมาณและคุณภาพ และยังใช้ความหวังแก่การศึกษาของสังคมไทยได้ชัดเจนก็ตาม สมาชิกคือผุ้จัดการศึกษาที่แตกต่าง หลากหลายเหล่านี้ก็ยังต้องเผชิญปัญหาความยากลำบากและอุปสรรค คือการด้อยประสิทธิภาพในการให้บริการจากภาครัฐอยู่เสมอจึงจำเป็นทางสมาคมสภาการศึกษาทางเลือก จะต้องเร่งหาทางออกโดยมีข้อเสนอต่อรัฐในระดับต่าง ๆ ดังนี้
   
                ๑.  การจัดการศึกษาให้มีคุณภาพอย่างแท้จริงนั้น ต้องมีหน่วยงานที่รองรับการจัดการศึกษาที่หลากหลาย สอดคล้องกับศักยภาพเด็กแต่ละคนและ สภาพจริงของพื้นที่ ทำหน้าที่สนับสนุนการพัฒนาหลักสูตร กระบวนการจัดการเรียนรู้ มาตรฐานและการวัดผลที่หลากหลาย สอดคล้องกับศักยภาพเด็กแต่ละคนและสภาพจริงของพื้นที่
  
                ๒.ต้องมีระบบการสนับสนุนที่ชัดเจนด้วยท่วงทำนองกัลยาณมิตรทั้งทางด้านวิชาการ งบประมาณ และการลดหย่อนภาษี
   
                ๓. ต้องมี พ.ร.บ.การศึกษาทางเลือก ตามบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญปี พ.ศ. ๒๕๕๐ มาตรา ๑๒
  
                ๔. การฟ้องศาลปกครองการละเมิดสิทธิกรณีการยุบควบรวมโรงเรียนขนาดเล็กและการละเลยการปฏิบัติหน้าที่กรณีการไม่จ่ายงบประมาณรายหัวกับเด็กบ้านเรียน
  
                ๕. จัดตั้งสถาบันหรือหน่วยงานที่มีความเข้าใจ “การศึกษาทางเลือก” ในเรื่องของสิทธิ์อย่างแท้จริง อีกสนับสนุนข้อการปรับใช้หลักสูตรแกนกลาง ร่วมทั้งตัวบ่งชี้การวัด ผลประเมินผลการศึกษาให้แก่การศึกษาทางเลือก
  
                ๗. การอนุญาตจัดตั้งศูนย์การเรียนชุมชน
  

..................

(หมายเหตุ : การจัดการศึกษาทางเลือกในบริบทความสอดคล้องกับอนาคต : งานประชาสัมพันธ์สมาคมสภาการศึกษาทางเลือกไทยรายงาน)