จุลินทรีย์ใช้ให้ดีก็มีประโยชน์ (2)
จุลินทรีย์ใช้ให้ดีก็มีประโยชน์ (2) โดย...รศ.ดร.พีรเดช ทองอำไพ
การใช้จุลินทรีย์เพื่อประโยชน์ต่างๆ ให้ได้ผลดีนั้น ควรต้องมีความรู้ความเข้าใจเบื้องต้นเกี่ยวกับจุลินทรีย์ก่อน
ทราบหรือไม่ว่าจุลินทรีย์มีทั้งแบบที่หายใจโดยใช้ออกซิเจนเหมือนสิ่งมีชีวิตอื่นทั่วๆ ไป กับแบบที่ไม่ต้องใช้ออกซิเจน
การหายใจก็คือ การสร้างพลังงานออกมาเพื่อนำไปใช้ในกิจกรรมต่างๆ ของสิ่งมีชีวิตทั้งหลาย การสร้างพลังงานโดยการใช้ออกซิเจนจะได้พลังงานมากกว่าการไม่ใช้ออกซิเจน แต่ว่าสิ่งมีชีวิตแต่ละอย่างมีพัฒนาการที่แตกต่างกันออกไป
การหายใจโดยไม่ต้องใช้ออกซิเจนนั้น ถึงแม้จะได้พลังงานออกมาน้อยกว่า แต่ก็เพียงพอที่จะทำให้จุลินทรีย์ตัวนั้นอยู่รอดได้โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสภาพไม่เหมาะสมสำหรับการเติบโตโดยทั่วไป
ตัวอย่างเช่น การทำปุ๋ยหมักมีการนำเอาเศษพืชเศษขยะมากองรวมกัน อาจมีการเติมจุลินทรีย์เข้าไป เพื่อช่วยย่อยให้เศษทรากเหล่านั้นซึ่งเป็นสารอินทรีย์เกิดการสลายตัวได้เร็วขึ้น จุลินทรีย์ที่ทำหน้าที่ย่อยสลายเหล่านั้นมักเป็นประเภทที่หายใจโดยการใช้ออกซิเจน
ดังนั้นเพื่อเร่งให้เกิดการย่อยสลายได้เร็วก็ควรต้องมีการพลิกกลับกองปุ๋ยหมัก เพื่อให้อากาศถ่ายเทสำหรับจุลินทรีย์ได้ใช้ในการหายใจจะได้มีพลังงานออกมาชยายตัวเพิ่มมากขึ้นและสร้างพรรคพวกในการมาย่อยสลายอินทรียวัตถุให้กลายเป็นปุ๋ยได้เร็วขึ้น
คราวนี้อะไรจะเกิดขึ้นถ้าไม่มีออกซิเจน หรือในสภาพบางอย่างที่ปิดสนิททำให้ออกซิเจนถูกใช้หมดไป สิ่งที่ตามมาคือ จุลินทรีย์ที่ต้องใช้ออกซิเจนในการหายใจก็จะตายลง เหมือนสิ่งมีชีวิตอื่นๆ เมื่อขาดอากาศหายใจนั้นเอง หลังจากนั้นก็จะมีจุลินทรีย์พวกที่ไม่ต้องใช้ออกซิเจนเติบโตขยายพันธุ์แพร่หลายออกมาแทน
จุลินทรีย์เหล่านี้มักมีการสร้างสารหรือก๊าซบางอย่างขึ้นมา ซึ่งก่อให้เกิดการเน่าเสียและกลิ่นที่ไม่พึงประสงค์ เหมือนในสภาพน้ำท่วมขังจนเปลี่ยนเป็นสีดำ และมีกลิ่นก๊าซไข่เน่าขึ้นมานั่นเอง
เรื่องการใช้จุลินทรีย์เพื่อการบำบัดน้ำเสีย หากใช้เป็นก็จะเกิดประโยชน์ แต่ว่าหากทำด้วยความไม่รู้ก็อาจเกิดผลเสียขึ้นมาแทน และตอนนี้ก็กลายเป็นประเด็นถกเถียงกันว่าจุลินทรีย์รวมทั้งพวกอีเอ็มที่พูดถึงกันกว้างขวางนั้นจะใช้ได้ผลหรือก่อให้เกิดผลเสียกันแน่!
อย่างแรกที่ควรทราบคือ ในก้อนอีเอ็มที่ทำขึ้นมานั้น มีจุลินทรีย์อะไรเป็นหลัก หากมีจุลินทรีย์ที่ต้องใช้ออกซิเจนในการหายใจ เมื่อนำไปใส่ในน้ำเน่าอย่างรุนแรงถึงขนาดที่แทบไม่มีออกซิเจนเหลืออยู่แล้ว จุลินทรีย์ที่ใส่เข้าไปก็น่าจะขาดอากาศหายใจและไม่สามารถขยายพันธุ์เพื่อย่อยสลายอินทรียวัตถุที่อยู่ในน้ำได้ ถ้าบรรดาจุลินทรีย์ที่ใส่เข้าไปมีบางชนิดที่สามารถผลิตออกซิเจนได้ อันนี้จะมีประโยชน์มากในการทำให้จุลินทรีย์อื่นสามารถขยายพันธุ์ต่อไปได้
หากมีจุลินทรีย์ที่ไม่ใช้ออกซิเจน และไม่สร้างปัญหาเรื่องการสร้างก๊าซไข่เน่า ก็น่าจะเป็นประโยชน์เพราะว่าจะสามารถเติบโตได้ในสภาพน้ำเน่าที่ไม่มีออกซิเจน และจะค่อยๆ ย่อยสลายอินทรียวัตถุตกค้างในน้ำเหล่านั้นให้หมดไปและไม่กลายเป็นแหล่งอาหารของจุลินทรีย์อื่นๆ ต่อไป ปัญหาน้ำเสียก็จะลดลง
ปัญหาที่เกิดขึ้นในปัจจุบันที่ถกเถียงกันว่าจุลินทรีย์ใช้ได้ผลหรือไม่ คงจะตอบได้ถ้าทราบว่าจุลินทรีย์ที่ใช้นั้นเป็นประเภทใด แต่หากเอาจุลินทรีย์อะไรก็ไม่รู้มาปั้นเป็นก้อนเพื่อไปโยนในน้ำเน่าเสีย ซึ่งก็อาจใช้ได้ผลบ้างหรือไม่ได้ผลบ้าง
ขึ้นอยู่กับสภาพของน้ำแต่ละแห่งมากกว่าครับ!
---------------------------
(จุลินทรีย์ใช้ให้ดีก็มีประโยชน์ (2) โดย...รศ.ดร.พีรเดช ทองอำไพ)