โลกใบนี้ดนตรีไทย:พิธีไหว้ครูลิเก
พิธีไหว้ครูลิเก : คอลัมน์ โลกใบนี้ดนตรีไทย โดย... ขุนอิน
ฤดูฝนในทางของดนตรีไทยในสมัยโบราณนั้นจะเปรียบเป็นเหมือนฤดูของการไหว้ครูเนื่องด้วยในช่วงฤดูฝนนั้นจะตรงกับช่วงเข้าพรรษา ซึ่งงานแสดงปี่พาทย์ตามวัดตามวานั้นก็จะไม่ค่อยมีให้ไปแสดงกัน เหล่าบรรดาสำนักหรือบ้านปี่พาทย์ต่างๆ ก็จะนิยมจัดงานพิธีไหว้ครูประจำปีกันทุกๆ บ้านทุกสำนัก แต่จะว่ากันจริงแล้วนั้นมันมิใช่ในวงการปี่พาทย์หรือดนตรีไทยเท่านั้น ในส่วนของศิลปะแขนงอื่นๆ อย่างโขนละคร ลิเก ต่างก็จะนิยมจัดพิธีไหว้ครูประจำปีในช่วงนี้ก็คือประมาณเดือนกรกฎาคมเรื่อยไปถึงสิ้นเดือนกันยายน ซึ่งท่านผู้อ่านที่เป็นขาประจำก็จะทราบดีว่าเมื่อฉบับที่แล้วนั้นผมก็ได้เขียนเรื่องที่เกี่ยวกับพิธีไหว้ครูช่างซึ่งผมได้ไปร่วมบรรเลงประกอบพิธีไหว้ครูมาที่ คณะมัณฑนศิลมหาวิทยาลัยศิลปากรและในฉบับนี้ ผมก็จะเขียนในเรื่องของ พิธีไหว้การครูของคณะลิเก ที่มีชื่อเสียงโด่งดังจากการที่มีผลงานในการแสดงที่เป็นคุณภาพล้วนๆ ที่สำคัญคือเขาจัดพิธีไหว้ครูมายาวนานนับสิบปีเลยทีเดียวครับ
เอาล่ะครับเข้าเรื่องกันเลยดีกว่า เมื่อวันที่ 4 สิงหาคม ที่ผ่านมานั้น ผมก็ได้นำคณะปี่พาทย์ของผมไปบรรเลงประกอบพิธีไหว้ครูลิเกของคณะพรเทพ พรทวี ที่อำเภอท่าช้าง จังหวัดสิงห์บุรี ซึ่งผู้ที่เป็นพิธีกรอ่านนำโองการไหว้ครู ก็ไม่ใช่ใครที่ไหนก็คือ ครูบุญเลิศ นาฏพินิจ ซึ่งในอดีตท่านนี้ก็คือพระเอกลิเกที่เก่ง และชื่อเสียงโด่งดังมากที่สุดในยุคสมัยเมื่อประมาณ 40 กว่าปีที่แล้วมา และครูบุญเลิศ ท่านนี้ก็ยังเป็น "ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง" ตั้งแต่เมื้อปีพ.ศ. 2539 ดังนั้นแล้วลิเกเกือบจะทุกคณะถ้าจะจัดพิธีไหว้ครูแล้วทุกๆ คณะก็จะนึกถึง ครูบุญเลิศ เป็นท่านแรกจึงทำให้ท่านก็ต้องเดินสายไปเป็นพิธีกรไหว้ครูทั่วทุกหัวระแหงที่มีคณะลิเก แต่จะว่ากันจริงๆ แล้วในความเป็นพระเอกชื่อดังและบารมีของศิลปินแห่งชาติของท่านนั้นก็ไม่สามารถที่จะทำให้ ครูบุญเลิศ นั้นสามารถที่จะเป็นพิธีกรไหว้ครูได้โดยปริยาย เพราะการที่จะเป็นพิธีกรไหว้ครูได้นั้น ก็จะต้องผ่านพิธีการรับมอบตำราโองการไหว้ครูจากบรมครูที่ท่านมีอาวุโสกว่า ซึ่งก็จะเหมือนกันในทุกสาขาการแสดงไม่ว่าจะเป็น โขน ละคร ลิเกและปี่พาทย์และถ้าจะว่ากันถึงตำราโองการไหว้ครูของสายต่างๆ แล้วนั้น ก็จะมีที่มาที่ไปกันทุกๆ สาขาไม่เว้นแม่แต่ตำราไหว้ครูของทางฝั่งครูช่าง ซึ่งผมนั้นได้เขียนให้อ่านกันไปในฉบับที่แล้วหรืออย่างในสายของโขนละครผมเองก็ได้เคยเขียนไปเมื่อปีที่แล้วก็คงเหลือของลิเกนี่แหละครับ ที่ผมนั้นยังไม่เคยได้เขียนถึง
ในตำราหรือโองการไหว้ครูที่พิธีกรใช้อ่านนำหรือกล่าวนำนั้น ในสายของลิเกด้วยวิธีการหรือรายละเอียดต่างๆ นั้นก็จะมีความคล้ายคลึงกันกับของทางสายโขนละคร เรียกว่าเกือบจะไม่แตกต่างกันเท่าไหร่ จะต่างกันบ้างก็เพียงแต่ว่าบรมครูซึ่งเป็นผู้ที่มอบโองการให้นั้นจะเป็นคนละสายกัน ซึ่งทางของโขนละคร หลายท่านคงจะทราบดีว่าในยุคสมัยที่ครูอาคม สายาคม เสียชีวิตลงนั้น ก็ขาดตอนของผู้สืบทอดที่จะรับมอบโองการไหว้ครูต่อๆ กันไป ซึ่งในการนี้ กรมศิลปากร ในยุคนั้น จึงได้กราบบังคมทูลขอบารมีจากในหลวงรัชกาลที่9 ล้นเกล้าของชาวไทยในปัจจุบัน ได้พระราชทานโองการไหว้ครูให้แก่ครูสายโขนละครในยุคนั้นจำนวน 5 ท่าน ให้ได้เป็นผู้ที่สามารถอ่านหรือกล่าวนำโองการไหว้ครู รวมถึงการประสิทธิประสาทการครอบครูให้เป็นผู้กระทำสืบต่อไป ซึ่งตรงนี้นั้นเราสามารถเรียกได้ว่า เป็นการใช้อำนาจอาญาสิทธิ์ของพระเจ้าแผ่นดิน หรือขอบารมีจากสมมุติเทพนั่นเองครับ
แต่ในตำราโองการไหว้ครูของทางสายลิเกนั้นในรายละเอียดต่างๆ หรือขั้นตอนในพิธีการต่างๆ ถึงแม้จะแตกต่างกับสายปี่พาทย์ไปบ้างแต่ก็จะมีความคล้ายคลึงกันตรงที่ว่า ได้มีการรับมอบตำราหรือโองการสืบต่อกันมาโดยไม่ขาดตอนหรือขาดช่วง เอาอย่างง่ายๆ ว่าในสายปี่พาทย์นั้นยกตัวอย่างใกล้ๆ จาก ตระกูลโตสง่า ของผมนั้น โดยคุณพ่อกับคุณลุงของผมไม่ได้รับมอบโองการไหว้ครูปีพาทย์มาจากคุณปู่ของผม เพราะว่าคุณปู่ของผมก็คือ ครูพุ่ม โตสง่า นั้นเสียชีวิตก่อนในเวลาอันควร จึงทำให้ทั้งคุณพ่อและคุณลุงของผมต้องไปรับโองการไหว้ครูปี่พาทย์มาจาก ครูโองการ(ทองต่อ กลีบชื่น) ซึ่งครูทองต่อนั้นท่านก็ได้รับมอบตำราโองการไหว้ครูปี่พาทย์มาจาก ครูหลวงประดิษฐ์ไพเราะ(ศร ศิลปบรรเลง) ซึ่งพอมาถึงตัวผมเองก็ได้รับมอบตำราไหว้ครูปี่พาทย์มาจากคุณลุงของผมก็คือครูพักตร์ โตสง่า เนื่องจากคุณพ่อของผมก็คือครูสุพจน์ โตสง่า เสียชีวิตลงก่อนเวลาอันควรเหมือนกัน สรุปโดยว่าตำราโองการไหว้ครูปี่พาทย์ของผมนั้นได้สืบทอดมาจากทางสายของครูหลวงประดิษฐ์ไพเราะนั่นเองแหละครับ
เขียนไปเขียนมายังไม่ทันจะถึงไหนก็หมดเนื้อที่อีกแล้ว เอาไว้ฉบับหน้าค่อยมาอ่านกันใหม่ว่า ตำราโองการไหว้ครูลิเกของ ครูบุญเลิศ นาฏพินิจ ท่านรับมอบโองการไหว้ครูลิเกมาจากทางสายครูท่านใด รวมถึงบรรยากาศการไหว้ครูที่บ้านของคณะลิเกชื่อดัง พรเทพ พรทวี เอาไว้อีก 2 สัปดาห์ค่อยพบกันใหม่นะครับ สวัสดีครับ
.......................................
(หมายเหตุ พิธีไหว้ครูลิเก : คอลัมน์ โลกใบนี้ดนตรีไทย โดย... ขุนอิน)