โลกใบนี้ดนตรีไทย:'พิธีไหว้ครูช่าง' | คมชัดลึก

          โลกของเรานั้นมักจะชอบสร้างสรรพสิ่งต่างๆ ให้เกิดขึ้นเป็นกิจวัตรหรือเป็นฤดูกาลต่างๆ ขึ้นมา อย่างในช่วงนี้ก็จะอยู่ในฤดูฝน ซึ่งจะเป็นช่วงเข้าพรรษาพระภิกษุสงฆ์หรือสามเณรต่างก็ต้องเข้าจำพรรษา ณ วัดใดวัดหนึ่งห้ามออกไปจำวัดอื่นๆ ในเวลาค่ำคืน และเหล่าสรรพสิ่งที่เป็นธรรมชาติอย่างจำพวกสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ กบ เขียด คางคก ก็จะไปขุดรูหรือขุดหลุมอยู่ เพื่อที่จำศีลตามธรรมชาติของพวกเขา ซึ่งจะว่าไปแล้วบรรดาพวกสัตว์ครึ่งน้ำครึ่งบกนั้นมีธรรมชาติที่ดีกว่ามนุษย์ปุถุชนอย่างเราๆ เสียอีก เพราะพวกเราถ้าไม่ใช่พระสงฆ์องคเจ้าหรือผู้ทรงศีลเล้วนั้นก็คงจะไม่มีใครมาถือศีลหรือจำศีลกันหรอกครับ แต่จะว่ากันอีกแบบแล้วนั้นถ้ามนุษย์เราทุกคนจะต้องมีธรรมชาติที่เป็นแบบกบหรือคางคกกันทุกคนแล้วป่านนี้คงจะมีแต่ผู้จำศีล ถือศีล คงไม่มีใครคอยทำอาหารมาใส่บาตรหรือถวายภัตรหารแด่พระภิกษุที่ทรงศีล ชาวไร่ชาวนาต่างก็เลิกทำผลผลิตเพราะต้องไปจำศีลกันหมด และถ้าเป็นแบบนี้โลกเราคงจะอยู่กันไม่ได้เป็นแน่แท้ ดังนั้นแล้วโลกจึงสร้างธรรมชาติคล้ายกับระบบนิเวศให้กับมนุษย์เรานั้นที่ไม่ต้องไปขุดหลุมจำศีลกันแบบ กบ เขียดหรือคางคกและก็สร้างให้พวกเรานั้นมีสิทธิ์ที่จะเลือกถือศีลกันแบบใจสมัคร แต่ถ้าใครไม่สมัครใจและจะไปทำมาหากินเลี้ยงชีพหรือจะไปก่อความวุ่นวายให้กับโลกก็สุดแท้แต่ใจมนุษย์ผู้นั้นแหละครับ

          แต่อย่างไรก็ตามมนุษย์เรานั้นก็จะสร้างกิจวัตรหรือภารกิจขึ้นมาตอบแทนให้กับโลกที่ดูสวยหรู และในบางสิ่งบางอย่างที่มนุษย์สร้างขึ้นมานั้น เมื่อวันเวลาผ่านไปก็จะทำให้สิ่งนั้นๆ กลายเป็นสิ่งที่เราเรียกกันว่า ขนบธรรมเนียมหรือประเพณี จนกระทั่งกลายไปพิธีหรือพิธีกรรมอะไรต่างๆ นานา ซึ่งในฉบับนี้ผมก็จะถือโอกาสเขียนถึงพิธีการไหว้ครู ของวงการต่างๆ ที่เกิดขึ้นมากมาย ซึ่งในรอบเดือนนี้ผมนั้นได้ไปบรรเลงระนาดเอกพร้อมกับนำวงปี่พาทย์ของผมไปประกอบพิธีไหว้ครูต่างๆ อยู่หลายแห่ง ซึ่งก็จะเริ่มตั้งแต่พิธีไหว้ครูช่างของที่คณะมัณฑนศิลป์มหาวิทยาลัยศิลปากรทับแก้ว ซึ่งจริงๆ แล้วตัวผมเองก็พึ่งจะเคยได้บรรเลงระนาดเอกประกอบพิธีไหว้ครูช่างครั้งนี้เป็นครั้งแรกกับเขาแหละครับ และที่เป็นเช่นนี้นั้นก็คือวิถีชีวิตของนักดนตรีไทยอย่างผมกับช่างปั้นช่างวาดหรือคนในวงการทัศนศิลป นั้นเปรียบเป็นคนที่อยู่กันละวงการ ซึ่งต่างก็จะไม่ค่อยได้สัมผัสพิธีกรรมของคนวงการอื่นๆ ที่ไม่ใช่เป็นของตัวเองอย่างแน่นอนครับ

          พิธีการไหว้ครูช่างกับดนตรีไทยนั้นก็มีอะไรคล้ายกันอยู่ แต่ก็จะแตกต่างกันในรายละเอียดของภาษาหรือคำที่ใช้กล่าวนำโองการ รวมถึงพิธีการบางอย่างและโดยในวันนั้นพิธีไหว้ครูช่างที่คณะมัณฑนศิลป์นั้น ผู้ที่อ่านโองการนำไหว้ครูหรือหลายๆคนจะชอบเรียกว่าผิดๆ ว่า จ้าวพิธี นั้นก็คือ ท่านอาจารย์สมบัติ วงศ์อัศวนฤมล ซึ่งท่านก็เป็นอาจารย์สอนอยู่ที่คณะมัณฑนศิลป์มหาวิทยาลัยศิลปากรนั่นเองแหละครับและท่านเองก็ได้ศึกษาตำรับตำราไหว้ครูมาอย่างยาวนาน ซึ่งโองการไหว้ครูช่างของท่านอาจารย์สมบัติ วงษ์อัศวนฤมล นั้นได้สืบทอดมาจากทางสายของสมเด็จเจ้าฟ้าจุฑาธุช กรมขุนเพ็ชรบูรณ์อินทราชัย ซึ่งท่านนี้ก็คือท่านผู้อำนวยการโรงเรียนเพาะช่างคนแรกนั่นเอง และก็แน่นอนว่า สมเด็จเจ้าฟ้าจุฑาธุชฯ นั้นท่านเองก็ต้องได้รับสืบทอดตำรานี้มาจากที่ใดที่หนึ่งซึ่งก็ไม่ปรากฏแน่ชัดว่าตำราโองการไหว้ครูช่างของท่านที่สืบทอดกันมาถึงท่านอาจารย์สมบัติ วงศ์อัศวนฤมลนั้นแท้จริงแล้วมาจากที่ใดสมัยใด แต่ถ้าว่าเป็นตำราโองการไหว้ครูของทางช่างสิบหมู่นั้นกล่าวกันว่าเป็นโองการไหว้ครูช่างที่สืบทอดมาจากในวัง ที่เก่าแก่มาตั้งแต่สมัยพระบรมไตรโลกนาถก็คือในช่วงอยุธยาตอนต้น ก็คงจะเป็นยุคก่อนที่จะใช้กฎหมายตราสามดวงด้วยซ้ำไปครับ

          ในโองการไหว้ครูครูช่างนั้นก็จะเริ่มต้นคล้ายกับการไหว้ครูดนตรีไทย คือ เริ่มจากการไหว้พระพุทธจากนั้นก็จะเชิญเทพองค์ต่างๆ ที่มีความสำคัญต่อนักเรียนช่างก็คือพระวิษณุกรรมและอีกองค์ที่สำคัญก็คือพระพิฒเนศวร์ ซึ่งจะต่างกับทางดนตรีไทยก็คือจะไม่มีการเชิญพระปรคนธรรพ พระปัญจสิขรและองค์พระพิราพ ก็คือรายละเอียดของโองการในการอันเชิญเทพต่างๆ นั้นจะน้อยกว่าของทางดนตรีไทย แต่ในส่วนหนึ่งของพิธีการไหว้ครูช่างนั้นที่จะไปคล้ายกับทางโขนละครและลิเกอยู่อย่างหนึ่งก็คือจะมีพิธีการสรงน้ำเทพ โดยทางของดนตรีไทยนั้นจะไม่มีพิธีนี้ และที่สำคัญโองการในพิธีไหว้ครูช่างนั้นก็จะมีพิธีการเวียนเทียนหรือบายศรีสู่ขวัญต่อเทพและครูอาจารย์ทั้งหลาย ซึ่งในสายดนตรีไทยและโขนละครนั้นจะไม่มีพิธีนี้อยู่ในโองการ แต่หลังจากนั้นแล้วก็จะมีความคล้ายกันในทุกวงการก็คือการถวายและลาเครื่องสังเวยรวมถึงการโปรยข้าวตอกดอกไม้และที่ขาดไม่ได้ในพิธีไหว้ครูของทุกๆ วงการก็คือ "พิธีการประสิทธิประสาทวิชา" ที่จะต่างกันไปตามลักษณะวิธี โดยพิธีทางช่างนั้นจะมีการจับมือเขียนดินสอบนสมุด ซึ่งจะคล้ายกับของทางปี่พาทย์ที่มีพิธีการจับมือตีฆ้องวงใหญ่ในเพลงสาธุการนั่นเองแหละครับ สำหรับฉบับนี้หมดเนื้อที่อีกแล้วเอาไว้ฉบับหน้าอีก 2 สัปดาห์ผมจะพาท่านผู้อ่านไปพบกับพิธีการไหว้ครูลิเกกันบ้างนะครับ

.......................................
(หมายเหตุ 'พิธีไหว้ครูช่าง' : คอลัมน์ โลกใบนี้ดนตรีไทย โดย... ขุนอิน)