ขนบใครอะไรกัน
ขนบใครอะไรกัน:พริกกะเกลือ โดบ... นิธินันท์ ยอแสงรัตน์ [email protected]
ในละครไทยทางโทรทัศน์ คนที่ชอบต่อย เตะ ตบ ตี หรือใช้กำลังทำร้ายผู้อื่นคือพวกผู้ร้ายหรือคนโกงที่เป็นคนเลว ฝ่ายคนดีที่เป็นนางเอกหรือพระเอกจะไม่มีวันใช้กำลังเด็ดขาด ถ้าฝ่ายนางเอกพระเอกจะร้ายบ้าง ก็หมายถึงกำลังแสดงบทตำรวจ ทหาร หรือฮีโร่ ไม่เช่นนั้นก็ส่งผ่านความร้ายให้บรรดาผู้ช่วยพระเอกนางเอกที่เป็น "คนใช้" หรือ "ตัวตลก" ไปต่อย เตะ ตบ ตี ผู้ร้าย หรือจีบปากจีบคอซุบซิบนินทา ทำท่าสะใจที่ผู้ร้ายถูกต่อย เตะ ตบ ตี ฆ่าทิ้ง เป็นเพื่อนคนดูละคร
ผู้ร้ายถูกกระทืบ ถูกต่อย เตะ ตบ ตี ถูกจับแขวนคอ ถูกข่มขืน ถูกจับเผานั่งยางทั้งเป็น ถูกไฟคลอก ถูกสไนเปอร์ส่องหัว บลา บลา บลา จนสภาพร่างกายหรือสภาพศพสุดอนาถ คนดูไม่อนาถด้วย แต่รู้สึกสะใจ หัวร่อร่า
พูดง่ายๆ ก็คือ ความตายหรือการตายโดยถูกกระทำอย่างทารุณของตัวละครไม่สำคัญเท่าใครตาย ถ้าฝ่ายนางเอกพระเอกตาย ต่อให้เดินสะดุดตอไม้ตาย บทก็จะระบุว่าฝ่ายผู้ร้ายแกล้ง แต่ถ้าฝ่ายผู้ร้ายตาย แม้จะถูกกระทำยำเยง ถูกละเมิดร่างกายอย่างไร แค่ไหน ก็ถือว่าชอบธรรมแล้วเสมอ เพราะอธรรมต้องถูกปราบให้สิ้นซาก
ผู้ร้ายในละครไทยไม่มีศักดิ์ศรีของคน หรือควรกล่าวว่าไม่มีกระทั่งศักดิ์ศรีของชีวิต ต่ำตมยิ่งกว่าหมา ควาย และตัวหอหีบสระเอียไม้โทที่คนไทยส่วนใหญ่ชอบเหยียดหยามว่าต่ำ โง่ เสื่อม อัปมงคล (กระทั่งชื่อยังกลายเป็นคำหยาบ) ไม่น่ารักน่านิยมเหมือนคนดี แต่ก็น่าสนใจอีกว่าละครไทยไม่ยักเคยเสนออย่างลุ่มลึกว่าความดีรวมถึงศักดิ์ศรีของคนดีคืออะไร นอกจากแสดงภาพนางเอกพระเอกที่เป็นคนหน้าตาดี พูดจาดี กิริยาดี มีสัมมาคารวะ ไม่โลภ มีความเย่อหยิ่งจองหองว่าฉันไม่เคยเห็นแก่เงิน ทรัพย์สมบัติ ตลอดจนของรักของหวงของผู้อื่นแม้แต่น้อยนิด
บทเจรจาของนางเอกพระเอกและตัวละครต่างๆ ในละครไทย ไม่เคยมีเรื่องที่สะท้อนการตั้งคำถามในเชิงปรัชญาชีวิตอย่างที่ผู้คนปกติทั่วโลกตั้งคำถาม เช่น เราเข้าเรียนในสถาบันการศึกษาไปเพื่ออะไร ชีวิตของเราสัมพันธ์กับคนอื่นๆ ในชุมชนเล็กถึงชุมชนใหญ่อย่างไร สัมพันธ์กับโลกและจักรวาลอย่างไร ศาสนามีบทบาทอะไรในชีวิตเรา มากไปหรือน้อยไปอย่างไร ขนบประเพณีต่างๆ ที่ครอบครัวและสังคมบอกให้เราทำตามนั้น ดีกับชีวิตเราและคนอื่นๆ จริงไหม อย่างไร เราเป็นอิสระจากขนบประเพณีได้ไหม การยืนยันอิสระทางความคิดของเรา ทำให้เรากลายเป็นคนเลวไหม แต่เราเลวจริงหรือ อะไรคือความเลวที่ว่านั้น และเราจะอยู่รอดต่อไปในสังคมอย่างไรถ้าเรามีความคิดเป็นของตัวเราเอง เป็นต้น
คำถามในลักษณะที่ว่ามานั้น ไม่ใช่คำถามในแบบเรียน แต่เป็นคำถามปกติในชีวิตประจำวันที่แสดงความคิดและอารมณ์ซึ่งนำไปสู่เรื่องราวต่างๆ เป็นคำถามและคำพูดแบบที่เราจะได้เจอจากภาพยนตร์ ละครเวที และหนังสือของแทบทุกชาติทุกภาษาในโลก จากการ์ตูนถึงนิยายและตำราปรัชญา
ละครไทยกับประวัติศาสตร์ไทยไม่มีคำถาม ไม่มีเรื่องราวของการเรียนรู้หลากหลาย มีแต่เรื่องราวของสังคมแช่แข็งที่ถูกบอกเล่าผ่านตัวละครที่แยกได้เพียงสองประเภทคือ ดีกับเลว และร้อยเนื้อโครงเรื่องเดียวคือการต่อสู้ระหว่างฝ่ายธรรมะกับฝ่ายอธรรม ระหว่างคนดีกับคนเลว ซึ่งมีหลักหมายสำคัญของความเลวคือ โกง
วิธีคิดตามขนบเก่าแบบไทยๆ สนใจแค่เรื่องธรรมะชนะอธรรม คนดีชนะคนโกงแบบภาพรวมที่ไม่มีรายละเอียดในเชิงความคิดเบื้องหลัง ไม่สนใจ/ไม่ให้ความสำคัญกับเสรีภาพและอิสรภาพในทางความคิดของปัจเจกที่มีต่อชีวิตและโลก อีกทั้งไม่ให้ความสำคัญกับความหาญกล้าในการค้นหาความจริงหรือความหมายของชีวิตที่แตกต่างออกไป
คนไทยตัวเป็นๆ จำนวนมากในสังคมวันนี้ ที่มีความรู้ความคิดและประสบการณ์จากเรื่องราวต่างๆ ในโลกจริงอันกว้างใหญ่ไพศาลยิ่งกว่าโลกที่มีเพียงกรอบความคิดเดียวในละครไทย มักวิจารณ์ละครไทยว่าแบน จืดชืด ไร้มิติ ไร้ความลุ่มลึก
แน่นอนว่ามีคนรุ่นใหม่อีกหลายคนมาก รวมทั้งคนรุ่นเก่าเสียงดังที่ไม่อยากตั้งคำถามใดๆ กับขนบเก่าหรือเปลี่ยนแปลงขนบเก่า เพราะรู้สึกว่าชีวิตของตนมั่นคงปลอดภัยดีแล้วในขนบเก่า ส่วนชีวิตคนอื่นจะมั่นคงปลอดภัยดีไหม ย่อมไม่ใช่เรื่องของเรา
ถ้าว่ากันตามหลักการที่ไม่เคยปรากฏในละครไทย คนนิยมขนบเก่ากับคนไม่นิยมขนบเก่าต่างเป็นคนปกติ ไม่ใช่คู่เทพกับมารที่ต้องฆ่ากันให้ตายตก ดังนั้น ควรอยู่ร่วมสังคมเดียวกันได้ ด้วยการแบ่งพื้นที่กันอยู่ แต่สิ่งที่เกิดขึ้นหลายปีมานี้ในสังคมไทยและที่ยึดครองพื้นที่สื่อกระแสหลัก เป็นภาพละครไทยในฉากธรรมะสู้อธรรมผ่านสายตาผู้คนที่เติบโตมาอย่างอบอุ่นกับละครไทยร้อยเนื้อโครงเดียว
ชีวิตคนไทยจำนวนหนึ่งจึงยังคงเอาเป็นเอาตายกับการลุ้นให้ฝ่ายตัวโกงถึงแก่ความฉิบหายวายป่วง เอาเป็นเอาตายกับการสร้างทฤษฎีสมคบคิดต่างๆ ในหัว เพื่อยืนยันความเชื่อว่า ฝ่ายตัวโกงกำลังคิดทำนั่นทำโน่นทำนี่เพื่อโกง และแน่นอนว่าเราอยู่ฝ่ายนางเอกพระเอกเราย่อมไม่โกงแน่ๆ แม้เราจะเคยใช้เส้นสายกับฝ่ายนางเอกพระเอกหาประโยชน์นี่นั่นให้ตัวเองบ้างก็แค่นิดหน่อย แต่ใครก็ตามที่ไม่ใช่ฝ่ายเราย่อมเป็นฝ่ายตัวโกง อะไรต่ออะไรที่มันคิดมันทำไม่เหมือนเราจึงล้วนเป็นเรื่องเลวๆ ชั่วๆ ที่ตัวโกงเท่านั้นจะทำได้ และเราที่เป็นฝ่ายธรรมะก็ต้องรวมกลุ่มกันไปต่อย เตะ ตบ ตี ฆ่า กำจัดไอ้พวกขี้โกง เลวชั่วชาติอย่าให้มันเหิมเกริม
ความจริงเสียงวิจารณ์ที่ไม่ค่อยมีใครใส่ใจจริงจังว่า เนื้อหาละครไทย "แบน จืดชืด ไร้ชีวิต ไร้มิติ ไร้ความลุ่มลึก เชย ล้าหลัง" นั้น มิใช่ได้มาแบบฟลุกๆ หรือโชคช่วย หากได้มาเพราะความสามารถล้วนๆ ของผู้เขียนบทประพันธ์ บทละคร ผู้สร้างละคร ผู้กำกับละคร นักแสดงชาวไทยและทีมงานละครไทยทุกคน ในการถ่ายทอดวิธีคิดและปฏิบัติตามขนบเก่าแบบไทยๆ ที่ยึดครองพื้นที่ในสังคมไทยมายาวนานได้อย่างสมจริงสมจังที่สุด
...................
(หมายเหตุ ขนบใครอะไรกัน:พริกกะเกลือ โดบ... นิธินันท์ ยอแสงรัตน์ [email protected])