'ทุนมนุษย์'ปัจจัยสำคัญสู่สังคมแห่งความเป็นชาวพุทธ | คมชัดลึก

               ยุคปัจจุบันกำลังถูกความศิวิไลซ์ครอบงำ จนทำให้วัฒนาธรรม ประเพณี ความดีงามในยุคเก่าก่อนลบเลือนและจางหายไป สังคมกำลังเกิดความสับสน สมาชิกในสังคมเกิดความแตกแยกทางความคิด ความเลื่อมล้ำในสังคมเพิ่มทวีมากขึ้น นั่นคือลางบอกเหตุที่จะนำพาให้สังคมถดถอยไปสู่ความหายนะ ต้นเหตุแห่งความหายนะที่กำลังคืบคลานเข้ามาหาใช่อื่นไกลไม่ หากแต่คือตัวมนุษย์ที่กำลังลุ่มหลงกับความสะดวกสบาย คิดถึงผลประโยชน์ของตัวเองมากจนลืมนึกถึงสังคม สิ่งแวดล้อม

              วันนี้สังคมไทยเราต้องการทรัพยากรมนุษย์ที่มีคุณภาพเพื่อให้สังคมกลับคืนสู่การเป็นสังคมคุณภาพ การพัฒนา “ทุนมนุษย์” ไม่ใช่เรื่องใหม่ที่เพิ่งเกิดขึ้น หากแต่เรายังปิดหูปิดตาอยู่ เลยไม่ได้รับรู้ว่าในต่างประเทศนั้นมีการพัฒนา “ทุนมนุษย์” หรือ “สร้างคนเพื่ออนาคต”กันมานานแล้ว ไม่สายจนเกินไปสำหรับการเริ่มต้นในการเตรียมความพร้อมคนไทยเพื่อรองรับการเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งทวีมากยิ่งขึ้นในอนาคต หากเรามาดูแนวทางการบริหารและพัฒนาประเทศตามแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 10 จะเห็นว่าทิศทางการบริหารสอดคล้องกับการจัดการทรัพยากรมนุษย์ของโลกยุคปัจจุบันโดยมองว่า "คนเป็นศูนย์กลางของการพัฒนา"

              การสร้างคนเพื่ออนาคต ไม่ใช่เรื่องที่จะทำได้ง่ายๆภายในระยะเวลาสั้นๆ จำเป็นจะต้องมองโลกทั้งปัจจุบันและโลกในอนาคตให้ทะลุปรุโปร่งในทุกมิติ แล้วจึงสร้างเครื่องมือและวิธีการ ที่จะนำมาพัฒนา ขณะที่โลกตะวันออกกำลังหลงระเริงกับการสร้างคนให้มีความก้าวหน้าโดยยึดติดกับวัตถุ ลุ่มหลงกับฐานคิดของปรัชญาทางตะวันตก ในทางกลับกันในซีกโลกตะวันตกได้ให้ความสำคัญในการสร้างคนด้วยการการผสานเอาฐานคิดของปรัชญาตะวันออก โดยเฉพาะ พุทธปรัชญา นั่นคือ “พัฒนาคนโดยมุ่งพัฒนามาจากจิตใจ”

              หลักทางพระพุทธศาสนาที่เป็นฐานคิดแห่งพุทธปรัชญาก็คือหลักไตรสิกขา หรือหลักปฏิบัติ 3 ชั้นที่เอื้อกัน ได้แก่ 1) ศีลสิกขา ข้ออบรมทางศีล ประกอบด้วยการควบคุมวาจาของตนเอง ไม่กล่าวเท็จ พูดส่อเสียด พูดหยาบคาย และวิพากษ์วิจารณ์เพ้อเจ้อ ไร้ประโยชน์ กล่าวแต่คำสัตย์คำจริง การประพฤติที่ถูกต้อง ปฏิบัติตนอยู่ในกรอบของศีลธรรมจรรยาและหน้าที่ที่ตนควรประพฤติ การประกอบอาชีพในทางสุจริต 2) จิตสิกขา เป็นการอบรมทางจิตให้เกิดสภาพบริสุทธิ์ ความพยายามที่จะหยุดความคิดที่ชั่ว การรู้สึกตัวเสมอ การมีสำนึกในสภาวะที่จิตที่เป็นของตน มีสติกำกับ มีจิตสงบมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่าน 3) ปัญญาสิกขา ข้ออบรมทางความรอบรู้ ประกอบด้วยการเข้าใจธรรมชาติที่แท้จริงของสิ่งต่างๆ คิดเพื่อการขจัดรากเหง้าแห่งความคิดอกุศลทั้งหลายอย่างถูกวิธีและถูกต้อง จะเห็นว่าหลักคำสอนของพระพุทธองค์เน้นการรู้ตัวตนโดยการกำหนดจิตหรือระลึกรู้ด้วยตน(ข้อมูลจากหลักสูตรการศึกษากับการพัฒนาจิตสู่…การพัฒนา “ทุนมนุษย์”)

              คำว่าทุนมนุษย์หมายถึงคุณค่าความเป็นมนุษย์ที่เกิดมาแล้วมีศักดิ์ศรีมีบุญติดตัวมาเพื่อส่งผลให้ชีวิตก้าวหน้าและ เป็นแรงผลักดันให้มนุษย์เกิดการพัฒนาตนเองด้วยหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาในข้อที่ว่าไตรสิกขา และคำว่าไตรสิกขานี้ หากมีคำถามว่าจะเอามาพัฒนามนุษย์ได้อย่างไร และสำคัญอย่างไรที่คนในสังคมจะปฏิบัติตาม โจทย์นี้พระพุทธศาสนาจะให้คำตอบอย่างไร

              จากประเด็นนี้ผู้เขียนได้วิเคราะห์ว่า ทุนมนุษย์เป็นส่วนหนึ่งของทุนทางสังคม ซึ่งยังมีทุนสถาบัน และทุนทางภูมิปัญญาและวัฒนธรรม รวมอยู่ด้วย สำหรับทุนมนุษย์ (Human Capital) ความหมายของคำนี้ เกิดขึ้นในยุคเศรษฐกิจเสรีทุนนิยม ที่หมายถึงกิจกรรมต่างๆ ซึ่งจะมีผลต่อระดับรายได้ที่เป็นเงินหรือผลทางจิตวิทยาในอนาคต โดยผ่านการเพิ่มพูนในตัวบุคคลที่มีความรู้ความสามารถที่นำมาใช้ได้จริง โดยทั่วไปสามารถจะเพิ่มปริมาณทุนมนุษย์ได้โดยการ ให้การศึกษา การฝึกอบรม การปรับปรุงสุขภาพอนามัย การจัดสรรเวลา และเมื่อมีทุนมนุษย์ดังกล่าวแล้วนั้น ก็จะต้องมีการใช้ทุนมนุษย์ไม่ทางใดทางหนึ่ง เช่นเป็นไปในทางการแสวงหาแรงงานของแรงงาน และการโยกย้ายถิ่นของแรงงาน ซึ่งจะมีการตีค่าทุนมนุษย์ที่มีอยู่

              ๑“กิจฺโฉ มนุสฺสปฏิลาโภ”“ความได้เป็นมนุษย์เป็นการยาก”

              คำว่า “มนุษย์” หรือ “คน” นั้น สามารถมองเห็นได้หลายด้านหลายมิติ ซึ่งอาจกล่าวโดยสังเขปได้ว่า ในทางรัฐศาสตร์มีความเห็นว่า คนมีฐานะเป็นประชากรซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของรัฐ ในทางการบริหารมีความเห็นว่า คนมีฐานะเป็นสิ่งที่มีค่าซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทรัพยากรทางการบริหาร และในทางทุนนิยมมีความเห็นว่า คนมีฐานะเป็นแรงงานซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของปัจจัยการผลิต ส่วนในทางสังคมนิยมกลับมีความเห็นว่า แรงงานเป็นส่วนหนึ่งของพลังการผลิตและในขณะเดียวกันทางพระพุทธศาสนามองว่าทุนมนุษย์คือบุญกุศลที่สั่งสมมา

              ๒. การพัฒนามนุษย์กับการพัฒนาทุนมนุษย์

              พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตโต) ได้ให้ความหมายของการพัฒนามนุษย์กับการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ ดังนี้

              การพัฒนามนุษย์ มองคนในฐานะที่เป็นมนุษย์ มีความหมายว่า มนุษย์มีความเป็นมนุษย์ของเขาเอง ชีวิตมนุษย์นั้นมีจุดหมาย จุดหมายของชีวิต คือ ความสุข อิสรภาพ ความดีความงามของชีวิต ซึ่งเป็นเรื่องเฉพาะตัวบุคคลเราต้องให้ความสำคัญว่า เราจะพัฒนามนุษย์ให้เป็นมนุษย์ที่มีความสมบูรณ์ได้อย่างไร พร้อมกับอีกด้านหนึ่ง เขาก็จะเป็นทรัพยากร เป็นทุน เป็นปัจจัยที่มีประสิทธิภาพในการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมการพัฒนามนุษย์ในฐานะที่เป็น “มนุษย์” กับการพัฒนามนุษย์ในฐานะที่เป็น “ทรัพยากรมนุษย์” มีความหมายต่อการศึกษา เพราะการศึกษาเป็นกระบวนการในการพัฒนาคน ทั้งในฐานะที่เป็นมนุษย์โดยตัวของมันเอง และในฐานะที่เป็นทรัพยากร ซึ่งมีลักษณะที่แตกต่างกัน คือ
การศึกษาเพื่อพัฒนาตัวมนุษย์เป็นการศึกษาที่เรียกว่า การศึกษาขั้นพื้นฐาน (การศึกษาระยะยาว) ส่วนการศึกษาเพื่อพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ มีความหมายที่เกี่ยวข้องกับกาลเทศะหรือยุคสมัยมากกว่า คือ เป็นการศึกษาที่สัมพันธ์กับสภาพแวดล้อมของยุคสมัยนั้นๆ (การศึกษาระยะสั้น) เช่น เพื่อสนองความต้องการของสังคมในด้านกำลังคน ในสาขางาน และกิจการต่างๆ

              ๓. การจัดการทุนมนุษย์

              Gary Stanley Becker ศาสตราจารย์ทางเศรษฐศาสตร์และสังคมวิทยาแห่งมหาวิทยาลัยชิคาโก ได้ทำการวิจัยเกี่ยวกับทุนมนุษย์ และเป็นผู้บุกเบิกการวิเคราะห์ทางเศรษฐกิจเกี่ยวกับพฤติกรรมของมนุษย์ในด้านต่างๆ เช่น การเลือกปฏิบัติ การแต่งงาน ความสัมพันธ์ในครอบครัว และการศึกษา และได้เขียนหนังสือเรื่อง Human Capital : A Theoretical and Empirical Analysis with Special Reference to Education. (๑๙๙๔) กล่าวถึง “ทุนมนุษย์” คือ การลงทุนในการศึกษาและการฝึกอบรมของบุคลากรเหมือนกับการลงทุนในการจัดซื้อวัสดุอุปกรณ์ทางธุรกิจ

              คำว่า “ทุนมนุษย์” หรือ “Human Capital”มีความหมายเชิงรูปธรรมที่มองมนุษย์ในฐานะเจ้าของแรงงาน รวมถึงความรู้ความสามารถที่มีอยู่ในตัวคนทำงาน ซึ่งเกิดจากการศึกษาและฝึกฝนทุนมนุษย์ คือ ภาพรวมทั้งหมดของคุณลักษณะ ประสบการณ์ ความรู้ความสามารถ พลังความคิดสร้างสรรค์ การประดิษฐ์คิดค้น และความคิดสร้างสรรค์ที่บุคคลได้เลือกลงทุนในงานที่เขาได้ทำ

              การใช้คำว่า “ทุนมนุษย์” อาจเข้าใจได้ว่ามีความหมายในทางทุนนิยม และมนุษย์ถูกนำไปใช้ในการลงทุนเพื่อสร้างผลประโยชน์ให้แก่องค์การหรือผลกำไรทางธุรกิจ แต่ในความเข้าใจที่ถูกต้องแล้ว คำว่า “ทุน” หรือ “Capital” มีความหมายครอบคลุมถึง “คุณค่า” (Wealth) ในตัวมนุษย์เองด้วย ซึ่งจำเป็นจะต้องผ่านกระบวนการพัฒนาคุณค่าอย่างต่อเนื่อง หรืออาจเรียกว่าเป็น “การลงทุน” (Investment) ตั้งแต่การอบรมบ่มนิสัยในระบบครอบครัว การเรียนรู้ในระบบโรงเรียน และการฝึกฝนทักษะในระบบการทำงาน เพื่อให้มนุษย์เกิดสติและปัญญาในการอยู่ร่วมกันอย่างมีคุณค่าในสังคม(ข้อมูลจากว่าที่พันตรียุทธการ โกษากุล สำนักแรงงานสัมพันธ์ กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน ๑๙ มีนาคม ๒๕๕๕)

              ๔. การพัฒนาทุนมนุษย์ด้วยหลักภาวนา ๔

              ผลอันเกิดจากการอบรมไตรสิกขาให้เกิดมีดังที่กล่าวแล้วนั้น ความบริสุทธิ์ในการดำเนินชีวิตก็จะสามารถวัดได้จากหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาที่ได้ชื่อว่าภาวนา ๔ ได้แก่

              ๑.กายภาวนา วัดผลจากภายนอกที่เห็น ความงดงาม มีระเบียบ เรียบร้อย มีวินัย มีความสันโดษ

              ๒.ศีลภาวนา ได้ความมีมนุษย์สัมพันธ์ทางสังคม ปฏิบัติตามกฏระเบียบ รู้จักเสียสละเพื่อส่วนรวม มีน้ำใจไม่หลอกลวง

              ๓.จิตตภาวนา ทางด้านอารมณ์ มีความมั่นคง การทำงานและการเรียนรู้ ตั้งใจขยันหมั่นเพียร มีสุขภาพจิตดี

              ๔.ปัญญาภาวนา มีความสามารถ สร้างสรรค์พัฒนาอย่างต่อเนื่อง รู้เท่าทันโลกและชีวิต ศึกษาหาความจริง รู้จักวิเคราะห์บาป บุญ คุณโทษ

              ในประเด็นนี้การศึกษาหรือการพัฒนาตนเองนั้นจะต้องอาศัยหลักภาวนา ๔ เป็นครื่องยึดเหนี่ยวแม้กระองค์กรหรือกลุ่มใดกลุ่มจะต้องบูรณาการเชื่อมโยงหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาเข้ากับหน่วยงานหรือชีวิตของตนเอง หากจะยกประเด็นเรื่องแนวคิดภาวนา ๔ อาจจะมองเห็นเป็นรูปธรรมดังนี้ คือ

              ๑. การพัฒนาทางกาย (กายภาวนา) เลิกเหล้า เลิกบุหรี่ เลิกเล่นหวย เลิกสร้างหนี้สิน

              ๒. การพัฒนาสังคม (ศีลภาวนา) ซื่อสัตย์ไม่คดโกง อยู่ร่วมกับคนอื่นได้

              ๓. การพัฒนาทางอารมณ์ (จิตภาวนา) อิสระจากกิเลส เบาใจ มั่นคงทางอารมณ์ แม้มีงานหนัก หรือแบกภาระใดๆก็ไม่ทุกข์ มองตามความเป็นจริง

              ๔ การพัฒนาทางปัญญา (ปัญญาภาวนา) การรู้เท่าทัน มองคนอื่นในแง่ของกุศลธรรม รู้จักปล่อยวางเข้าใจกฏธรรมชาติว่าเป็นไปตามกฏของไตรลักษณ์

              สรุปการศึกษาในเรื่องของทุนมนุษย์นี้ เป็นการแสวงหาความรู้ในแนวทางหลักคำสอนทางพระพุทธศาสนาโดยอาศัยหลักโยนิโสมนสิการ เป็นปัจจัยให้เกิดสัมมาทิฏฐิ ภาวนาเป็นคำบาลี ซึ่งก็คือคำว่าวัฒนา หรือการพัฒนา ดังนั้นคำว่า ภาวนา ในคำสอนทางพระพุทธศาสนาก็คือ การทำให้เจริญขึ้น การทำให้เกิดขึ้น การบำเพ็ญ การฝึกอบรม หรือเรียกว่า การพัฒนาทำสิ่งที่ยังไม่มีให้มีขึ้น ฉะนั้น ในความเป็นมนุษย์เราขาดอะไร สิ่งที่ติดตัวเรามาเป็นทุนนั้นเพียงพอต่อการดำรงชีวิตอยู่หรือไม่ หากเรามองเชิงกว้างออกไปเป็นกลุ่มใหญ่ องค์การใหญ่ เราจะต้องพัฒนามนุษย์ให้สมบูรณ์ มนุษย์จึงจะได้ชื่อว่าเป็นสัตว์ที่ประเสริฐ

...........................................

(หมายเหตุ : นายสมชัย ศรีนอก หรือช.ศรีนอก หัวหน้าภาควิชา คณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย รายงานจากการบรรยายธรรมเรื่องทุนมนุษย์ในกลางป่าที่ อ.จตุ จ.ร้อยเอ็ด  เมื่อวันที่ เ๑๔ ก.พ.๕๘ และนำมาเผยแพร่ผ่านทางเฟซบุ๊กช. ศรีนอก)