ในท่ามกลางความขัดแย้งทางความคิดทั้งสงฆ์และฆราวาส ขณะเดียวกันก็มีผู้แสวงหาผลประโยชน์ท่ามกลางความขัดแย้งที่เกิดขึ้น โดยเฉพาะการชักจูงไปในทางที่ผิด ธรรมะที่น่าจะเหมาะสม ณ เวลานี้มากที่สุด คือ อเสวนา จ พาลานํง เอตมฺมงฺคลมุตฺตมนฺติ หมายถึง การไม่คบคนพาลเป็นอุดมมงคล

“พาล” ตรงกับศัพท์บาลีว่า “พาโล” แปลว่า คนพาล คนโง่เขลาเบาปัญญา คุณศัพท์แปลว่า อ่อน (ปัญญาอ่อนเหมือนเด็ก) หรือ โง่เขลา

หมายความถึงคนโง่เขลาเบาปัญญา ไม่รู้ผิดชอบชั่วดีตามที่เป็นจริง จึงไม่ยอมรับรู้ระเบียบวินัย ไม่ยอมรับรู้กฎหมาย หรือกฎเกณฑ์ของสังคม จึงคิดแต่ความคิดที่ชั่วๆ พูดแต่คำพูดที่ชั่วหยาบ ละกระทำแต่กรรมที่ชั่วหยาบ

ลักษณะของพาลชน เป็นตรงกันข้ามกับบัณฑิต ผู้มีสติปัญญาเฉลียวฉลาด รู้ผิดชอบ ชั่วดี รู้ทางเจริญทางเสื่อมแห่งชีวิตตามที่เป็นจริง ผู้คิดแต่ความคิดที่ดีๆ พูดแต่วาจาที่ดีๆ และกระทำแต่กรรมที่ดีๆ

พระพุทธองค์จึงตรัส มงคล คือทางเจริญแก่ชีวิตว่า การไม่คบคนพาล ๑ การคบแต่บัณฑิต ๑ การบูชาบุคคลที่ควรบูชา ๑ เป็นมงคลสูงสุด คือ เป็นทางนำไปสู่ความเจริญและสันติสุขอย่างดียิ่ง

สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสพาลลักษณะไว้หลายประการ เช่น อุชฺฌตฺติพลา พาลา แปลความว่า คนพาลทั้งหลาย มีการเพ่งโทษผู้อื่นเป็นกำลัง

และตรัสกะภิกษุทั้งหลายอีกว่า “ถ้าแม้บุคคลผู้เฒ่า มีอายุ ๘๐ ปี ๙๐ ปี หรือ ๑๐๐ ปี แต่เกิดมา แต่เขามีปกติพูดในกาลไม่สมควร พูดไม่จริง พูดไม่เป็นประโยชน์ พูดไม่เป็นธรรม พูดไม่เป็นวินัย กล่าววาจาไม่มีที่ตั้ง ไม่มีที่อ้างอิง ไม่มีที่สิ้นสุด ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ เขาย่อมถึงการนับ ว่าเป็น “เถระผู้พาล” โดยแท้

นอกจากนี้ยังตรัสอีกว่า ผู้ใดเป็นพาล ย่อมสำคัญความที่ตนเป็นพาลได้ ด้วยเหตุนั้น ผู้นั้นยังเป็นบัณฑิตได้ ส่วนผู้ใดเป็นพาลมีความสำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต ผู้นั้นแล เรากล่าวว่าเป็น “พาล”

อนึ่ง พระสารีบุตรมหาเถระ ได้กล่าวธรรมภาษิตอีกว่า ผู้ไม่โกรธ ไม่ผูกโกรธ ไม่ลบหลู่ ถึงความหมดจด มีทิฏฐิสมบูรณ์ มีปัญญา พึงรู้ว่าผู้นั้นเป็น “อริยะ”

พระราชญาณวิศิฐ (หลวงป๋า)