พระราชนิพนธ์เรื่องพระมหาชนก ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้แสดงเรื่องราวของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อครั้งเสวยพระชาติเป็นพระมหาชนก ชีวิตเกิดมากำพร้าพระราชบิดา พระราชมารดาต้องอุ้มท้องหนีตายปลอมตัวเป็นหญิงสามัญชนที่ยากจนไปอยู่จัมปากนคร พระมหาชนกเกิดมาก็พบสถานภาพเป็นลูกกำพร้า สถานการณ์ชีวิตเป็นทั้ง "คนจนและคนจร" ได้ศึกษาเล่าเรียนด้วยพลังความเพียร จนพัฒนาตนจากความรู้สู่ความเป็นผู้มีความสามารถ

ต่อมาได้ทูลลาพระราชมารดาไปค้าขายที่มิถิลานคร เพื่อประกอบอาชีพและเยี่ยมถิ่นปิตุชาติมาตุภูมิตามคำบอกเล่าของพระราชมารดา อีกทั้งหวังว่าจะพลิกฟื้นฐานะที่เป็นอยู่ ครั้นเมื่อเรือสำเภาที่บรรทุกสินค้าและโดยสารมาถูกมหาวาตภัยอัปปางท่ามกลางมหาสมุทร พระมหาชนกมั่นในความเพียรดั่งพระราชโอวาทของพระราชมารดาว่า...

"ลูกเอย ชีวิตจะก้าวหน้าเพราะคาถา ๙ คำ, ถ้าชีวิตลูกเกิดปัญหา ลูกต้องแก้ด้วยคาถา ๙ คำ คือ วิริเยนะ ทุกขะมัจเจติ แปลว่า คนพ้นทุกข์ได้ เพราะอาศัยความเพียร"...

พระมหาชนกว่ายน้ำด้วยความเพียรซึ่งถูกพิสูจน์โดย นางมณีเมขลา ครั้งนั้นนางฟ้ามณีเมขลาได้ทดสอบความเพียรด้วย "การไถ่ถาม และ คำถากถาง" จนประจักษ์ว่าพระมหาชนกหนุ่มน้อยมีความเพียรแน่นหนัก จึงได้โอบอุ้มร่างเหาะขึ้นฟ้าแล้ววางลง ณ แท่นหินในราชอุทยานของกรุงมิถิลานคร ด้วยความตรากตรำในการว่ายน้ำ ๗ วัน พระมหาชนกจึงเพลียหลับพับไป ณ ที่นั้น

จนเมื่อลืมตาขึ้นอีกครั้ง ปรากฏว่าผุสสรถอันเป็นราชรถเสี่ยงทาย พระมหากษัตริย์ได้เทียบรออยู่ข้างหน้าที่นอนนั้น จากนั้นจึงได้รับเชิญขึ้นครองราชย์เป็น พระมหากษัตริย์แห่งมิถิลานคร สืบแทนพระเจ้าโปลชนก ผู้เป็นพระเจ้าอา ซึ่งเสด็จสวรรคตล่วงหน้าตรงกับวันที่สำเภาล่ม

การเสวยตำแหน่งกษัตริย์ของพระมหาชนก มิได้เสียเลือดเสียเนื้อ มิได้รบราฆ่าฟันใคร แต่ราชบัลลังก์ว่างรออยู่แล้ว แหละก่อนที่จะครองบัลลังก์ก็ไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะ พระเจ้าโปลชนก ได้ผูกตำแหน่งนี้ไว้กับ พระราชธิดา พระนามว่าสีวลี โดยข้อแม้ ๔ ประการ คือ

๑. ต้องเป็นผู้ที่พระราชธิดาปฏิพัทธ์
๒. ต้องมีกำลังกาย ยกสหัสสถามธนู ซึ่งโดยปกติต้องยกโดยคนหนึ่งพันคน แต่ต้องยกด้วยกำลังตนเพียงคนเดียว
๓. ต้องทายปริศนาหัวเตียงสี่เหลี่ยมจตุรัสได้
๔. ต้องทายปริศนาขุมทรัพย์ ๑๖ แห่งได้ พระมหาชนกผ่านข้อแม้ ๔ ประการ จึงครองบัลลังก์นำพาประเทศชาติประชาชนสู่ความรุ่งเรือง

การแย่งตำแหน่งต่างๆ ในรัฐบาลย่อมต้องมีเป็นธรรมดา แต่ขอให้สำนึกว่า..."ถ้าอยากได้ด้วยการตะเกียกตะกาย ได้ไปก็อายเขา"

ส่วน ท่านนายกฯ คงจะต้องศึกษาพระราชนิพนธ์พระมหาชนกให้แตกฉาน ทั้งจากพระราชนิพนธ์และในพระไตรปิฎก ถอดหัวใจนางมณีเมขลาและ พระโปลชนกมาใช้ในการพิจารณาตำแหน่ง ท่านนายกรัฐมนตรีจะไม่พลาด งานของชาติจะก้าวหน้า อย่าเอาแต่ไล่เด็กวัดไปอ่านพระไตรปิฎก สมภารต้องอ่านให้เจนจัด ไม่เช่นนั้นเด็กวัดมันจะงัดข้อสมภาร

พระราชวิจิตรปฏิภาณ